Indeks Historyczny Panzer III

1.4.43 o 5:00 6. Pz.Div. przejmuje dowodzenie na pozostałym odcinku dywizji. Części 11. Pz.Div., których z powodu rozmytych dróg nie udało się zluzować (Pz.Gren.Rgt. 111 bez I. batalionu, I./Pz.A.R. 119 i 1 kompania Pz.Pi.Btl. 209, w rejonie Werchne Ssaltow), podlegają do odwołania 6. Pz.Div. Pozostałe jednostki stoją we wschodniej i południowo-wschodniej części Charkowa. Planowane przemieszczenie do rejonu odświeżania (Perekopi – Wyssokopolje – Schelestewo – Artemowka – Tschutowo) zostaje przerwane z powodu nieprzejezdności dróg. Pz.Rgt. 15, le.Stu.Geschtz.Abt. 911 i II./Pz.Gren.Rgt. 110 są już w nowym rejonie kwaterunkowym. 4.4.43 ostatnie części zluzowane przez 6. Pz.Div., ale zostają jeszcze w rejonie działań. 6–7.4.43, po poprawie pogody, reszta dywizji maszeruje objazdem przez Krasnograd do nowego rejonu, a sztab przenosi się do Nowo-Iwanowki.

14.4.43 podczas kursu saperskiego Pz.Rgt. 15 i le.Stu.Geschtz.Abt. 911 przy Panz.Pi.Btl. 209 w Resunenkowo około 15:00 wybuchają mina w drewnianej skrzyni i mina typu T. Ginie 25 uczestników kursu, 14 zostaje rannych.

19.4.43 rozkaz o podziale Panz.Jäg.Abt. 61 (w KTB brak szczegółów). 24.5.43 rozkaz o wznowieniu Panz.Jäg.Abt. 61 ze sztabem i 2.(Sfl.)Kp.: sztab opuszcza Lehr-Abt./11. Panz.-Division, 1.(Sfl.)/Panz.Jäg.Abt. 61 odchodzi z le.Stu.Geschtz.Abt. 911 i wraca do Jäg.Abt., a 2.(Rahmen)/Panz.Jäg.Abt. 61 opuszcza Lehr-Abt. Do dowodzenia Lehr- i Ersatz-Abt. zostaje rozkazem powołany sztab Ersatz-Btl. 11. Panz.-Division.

Zakończenie odświeżania dywizji do końca kwietnia, w związku z nowym użyciem bojowym, nie jest zapewnione: dostawy części zamiennych, broni i sprzętu są opóźnione, a duża część nie dotarła w ogóle. Dywizja wielokrotnie meldowała o tym przełożonym.

23.4.43 po wpłynięciu A.H.M. 9. Ausgabe z 7.4.43, Ziff. 31, Kradschtz.-Btl. 61 zostaje przemianowany na Panzer-Aufklärungs-Abteilung 11.

25.4.43 w Nowo Borissowce, na stanowisku dowodzenia Füsilier-Rgt. „Groß-Deutschland”, odbywa się odprawa wstępna; uczestnicy: Kdr. XXXXVIII. Panz.-Korps (jednocześnie jako Kdr. 11. Panz.-Div.), Kdr. Inf.Div. „Groß-Deutschland”, Kdr. Panz.Gren.Rgt. 110, Pz.A.R. 119, Pz.Pi.Btl. 209 i Ia 11. Panz.-Div. Potem Ia 11. Panz.-Div. nawiązuje łączność z 167. Inf.-Div.; rozpoznanie terenu i rejonu zbiórki w odcinku I.R. 339 167. I.D. 26.4.43 omówienie wyników rozpoznania; przygotowania do marszu jednostek zdolnych do walki z rejonu odświeżania do rejonu pośredniego i zbiórki; trudności drogowe i marszowe (marsze nocne, krótka noc).

Od 12:00 dywizja podlega operacyjnie Pz.A.O.K. 4 (kryptonim „Auffrischungs-Stab Charkow”). Data wg tytułu KTB (26–28.4.43); strona 10 podaje tylko „ab 12,00 Uhr”.

26.4.43 Heeresgruppe Süd przyznaje 200–300 t przestrzeni kolumnowej od 1.5.43. 27.4.43 Panz.Pi.Btl. 209 poprawia drogi do rejonu kwaterunkowego II; dzięki objazdowi marsz dywizji możliwy jest dwiema drogami, ale tylko nocą. 28.4.43 o 2:30 wpływa rozkaz XXXXVIII. Panz.-Korps Ia Nr. 643/43 Chefs. z 27.4.43 (już zniszczony); polecenia marszowe zebrane w rozkazie dywizji Ia Nr. 108/43 g.Kdos. z 28.4.43. Pz.Gren.Rgt. 110 (ok. 2 kompanie) załadowane na kolumny Kdr. Div.Nachschb.Tr. 61 maszeruje do rejonu kwaterunkowego II. Korpus informuje, że przestrzeń tonażowa (240 t) dotrze 29.4.43 w południe; przydział po połowie dla Pz.Gren.Rgt. 110 i 111. Wieczorem Pz.A.R. 119 i Heeres-Flak-Abt. 277 maszerują do rejonu II.

Na rozkaz OKH z wszystkich pojazdów i tablic usuwa się taktyczny znak dywizji i odznakę tradycyjną.

O 0:00 dywizja podlega znów taktycznie XXXXVIII. Pz.-Korps. Odprawy z szefami Pz.A.O.K. 4 i XXXXVIII. Pz.K., Ia 167. Inf.-Div. i Inf.-Div. „Großdeutschland” oraz z dowódcami podległych jednostek: planowana zbiórka, prowadzenie natarcia, rozpoznanie i rejony wyjściowe.

Planowana operacja (nazwa nie podana w KTB): 30.4.43 o 2:00 ogłoszony „x-Tag”, o 16:45 przesunięty rozkazem korpusu o 4 dni. 3.5.43 na rozkaz korpusu dotychczasowy x-Tag uchylony, nowy zostanie wyznaczony. 10.5.43 dowódca Heeresgruppe Süd w kwaterze Pz.A.O.K. 4 oznajmia, że planowana dotąd operacja zostaje odłożona na później, być może w zmienionym składzie.

II./Pz.Rgt. 6 (3. Pz.Div.) miał zostać podporządkowany 11. Pz.Div.: 30.4.43 korpus obiecuje podporządkowanie, 1.5.43 dowódca dywizjonu melduje się w kwaterze dywizji, a transport opóźniony o 4 dni. 8.5.43 dywizjon, częściowo już w rejonie rozładunku, dostaje rozkaz powrotu do 3. Pz.Div.; podporządkowanie nie wchodzi w życie.

30.4.43 do dywizji zostają podporządkowani: Art.-Rgt.-Stab z.b.V. 70 z s.Art.Abt. 101 (s.F.H.), I./A.R. 108 (le.F.H.) i III./A.R. 109 (Mörser); zbierają się w rejonie kwaterunkowym II. Kw.Transport-Komp. z.b.V. 941 trafia po połowie do Pz.Gren.Rgt. 110 i 111. Brüko B 22 podporządkowany Panz.Pi.Btl. 209. 9.5.43 odchodzi sztab A.R. 70 z s.Art.Abt. 101. 11.5.43 kończy się podporządkowanie I./A.R. 108, III./A.R. 109 i Brüko B 22.

7.5.43 w nalocie na stację Skorodochowo bomby powodują „erhebliche Ausfälle”: w jednym Heeres-Flak-Abt. 25 zabitych i co najmniej 50 rannych. W nocy 7/8.5.43 dalsze naloty z oświetleniem i bombami na Rollbahn i cały rejon kwaterunkowy dywizji, szkody niewielkie.

10.5.43 po odprawie u Pz.A.O.K. 4 każda dywizja pancerna ma wystawić za główną linią obrony grupę interwencyjną. O 23:00 korpus zapowiada rezerwę: 1 pułk Pz.Gren., 1 dywizjon artylerii, 1 dywizjon pancerny i 1 kompania saperów, zbiórka do 13.5.43. 11.5.43 o 9:00 rozkaz wykonawczy: do dowódcy Pz.Gren.Rgt. 110 podporządkowani zostają II./Pz.Rgt. 15, II./Pz.A.R. 119 i 2./Pz.Pi.Btl. 209 (Eingreifgruppe Henze), marsz od 19:00. W nocy 11/12.5.43 II./Pz.Rgt. 15 i II./Pz.Gren.Rgt. 110 docierają do rejonu pośredniego Ssenoje, 13.5.43 do wyznaczonego rejonu na NE od Graiworon.

W nocy 14/15.5.43 samoloty wroga zrzucają na NE od rejonu dywizji ok. 40 spadochroniarzy, część w niemieckich mundurach. Zwalczanie trwa do 16.5.43 i kończy się po przeczesaniu lasu na południe od Kolontajewa.

W dniach 17–18.5.43 gen.-mjr Mickl przejmuje zastępczo dowództwo dywizji po gen.-lejt. v. Choltitzu, który z powodu choroby został wysłany na urlop do Niemiec.

W dniach 19–22.5.43 dywizja otrzymuje baterię 6 ciężkich haubic polowych (s.F.H.) na podwoziu Panzer IV.

19.5.43–22.5.43 intensywne szkolenie oddziałów dywizji, nastawione na przyszłe użycie: przełamanie głęboko echelonowanego systemu obrony, współdziałanie Pz.Gren. z czołgami i działami szturmowymi, szkolenie przeciwgazowe. 21.5.43 do dywizji zostaje podporządkowany czasowo do celów szkoleniowych Brüko B 22. 27.5.43 gra wojenna w sztabie dywizji (planowane prowadzenie walki). 28.5.43 odprawa dowódców w XXXXVIII. Pz.-Korps, wpływają nowe rozkazy o marszu do rejonu zbiórki i przewidywanym prowadzeniu walki. 29.5.43–31.5.43 dywizja składa meldunek o planowanym prowadzeniu natarcia. 2.6.43 dowódca dywizji i Ia uczestniczą w grze wojennej w Pz.A.O.K. 4, 5.6.43 w XXXXVIII. Pz.-Korps.

W dniach 4.6.43–7.6.43 (dokładna data nie wynika z tekstu strony) przybywa 6 ciężkich haubic polowych s.F.H. (Sfl.) („Hummeln”), które przejmuje I./Panz.-Art.-Rgt. 119.

14.6.43 odprawa dowódców na stanowisku dowodzenia dywizji: temat Unternehmen „Zitadelle” i rozkaz korpusu o prowadzeniu walki w tej operacji. 18.6.43 o 17:00 odprawa dowódców w kasynie sztabu operacyjnego o Unternehmen „Zitadelle”; uczestnicy: dowódcy Panz.-Rgt. 15, Panz.-Gren.Rgt. 111, Stu.Geschtz.Abt. 911, Panz.Art.Rgt. 119 oraz dowódca Panz.Pi.Btl. 209.

17.6.43 o 9:00 Panz.Pi.Btl. 209 przeprowadza, na rozkaz armii, próbę przebicia przejścia przez pola minowe za pomocą 32 cm pocisków Wurfkörper–Flamm. Wynik negatywny.

W nocy 21/22.6.43 w rejonie Kantermirowka (10 km na zachód od Tschutowo) zrzucono spadochroniarzy w nieznanej sile ze środkami wybuchowymi. Akcja części Panz.-Rgt. 15 i 1./Feldgend.-Abt. 683 prowadzi do ujęcia jednego „bandyty” i znalezienia materiałów wybuchowych.

22.6.43 o 16:00 odprawa dowódców na poligonie przy punkcie 180,6 (NW od Iskrowka), temat: ćwiczenie 24.6.43; uczestniczą wszyscy dowódcy pułków i samodzielnych oddziałów z wyjątkiem dowódcy Panz.-Gren.Rgt. 110. 24.6.43 w rejonie Schewtschenko ćwiczenie wzmocnionego Panz.-Gren.-Rgt. 111: przełamanie głęboko rozczłonowanego systemu stanowisk. W ćwiczeniu uczestniczą dowódca XXXXVIII. Panz.-Korps general der Panzertruppe von Knobelsdorff i dowódca Panz.A.O.K. 4 generaloberst Hoth.

27.6.43 o 18:10 szef sztabu XXXXVIII. Panz.-Korps uprzedza telefonicznie Ia o uruchomieniu środków zarządzonych pod hasłem „Bevorraten”; wieczorem Ia informuje telefonicznie dowódców. O 24:00 korpus rozkazuje, by nowe stanowisko dowodzenia dywizji było gotowe do pracy od 30.6.43 o 8:00. 28.6.43 o 9:00 odprawa adiutantów: omówienie szczegółów marszu, „Abteilung der Reserven” i trossów oraz wstępny rozkaz dla „Sonderunternehmen”.

28.6.43 zgodnie z rozkazem korpusu dywizja wystawia 100 ciężarówek do „Sonderunternehmen”, mającego zmylić przeciwnika co do koncentracji na południowy zachód od Tschugiew w kierunku Isjum. O 19:00 dowódca grupy zostaje wprowadzony w zadanie, a o 20:00 pojazdy zbierają się w Kowjagi.

29.6.43 o 10:00 rozkazem korpusu do dywizji zostaje podporządkowany na czas Unternehmen „Zitadelle” Fla-Btl. (mot) 616. O 13:30 Ia informuje jego dowódcę o marszu i użyciu batalionu i wręcza mu tabelę oraz czasy marszu.

30.6.43 na podstawie ostatniej analizy zdjęć lotniczych (wróg skupił ciężar obrony przy rozwidleniu dróg na SE od Tscherkasskoje, a w prawym pasie natarcia dywizji ma tylko cienkie linie) dowódca korpusu rozkazuje dywizji atakować z punktem ciężkości po prawej. Po rozmowie Ia z szefem sztabu, że dywizja przygotowała natarcie (ćwiczenia, rozkazy, ugrupowanie) z punktem ciężkości po lewej, dowódca korpusu rozstrzyga: w dniu x–1 natarcie ma być prowadzone tak, jak dotąd meldowano, a na dzień x decyzja pozostaje dywizji. Korpus uważa atak po prawej, między lasem Butowo a wzg. 237,8, za skuteczniejszy. Po rozmowie dowódcy 167. Inf.-Div. z dowódcą dywizji 167. I.D. nie ma sił saperskich do rozminowania; o 18:30 dywizja rozkazuje więc podciągnięcie 1./Panz.Pi.Btl. 209 także w marszu dziennym.

1.7.43 korpus rozkazuje dywizji natychmiast wyruszyć i dojść marszem dziennym do rejonu kwaterunkowego wyznaczonego na ten dzień. Marsz odbywa się małymi grupami; ponieważ po zmianie stanowiska dowodzenia dywizja nie ma łączności z grupami marszowymi, przekazywanie rozkazów przejmuje korpus. Tego dnia sztab Pz.Gren.Rgt. 111 jest w Tomarowce, a Pz.A.A. 11 i Fla-Btl.(mot) 616 dochodzą do swoich rejonów. 3.7.43 o 15:00 odprawa dowódców: ostatnie wytyczne do natarcia. 4.7.43 o 1:30 Stu.Geschtz.Abt. 911 dochodzi do rejonu wyjściowego. O 20:00 Pz.Rgt. 15 i Fla-Btl.(mot) 616 dostają rozkaz marszu do rejonu wyjściowego już od 23:00.

1.7.43 zgodnie z rozkazem korpusu na pojazdach należy umieścić nowy znak taktyczny. Odpowiedni rozkaz zostaje wydany oddziałom.

2.7.43 o 1:00 II./Panz.Gren.Rgt. 110 zmienia planowo oddziały 167. I.D. Marsz do rejonów wyjściowych przebiega bez zakłóceń: grupa marszowa B dochodzi do Tomarowki (o 3:00), grupa C do rejonu kwaterunkowego (o 2:30), grupa D (o 4:00) do rejonu pośredniego. O 8:15 Fla-Btl.(mot) 616 melduje zajęcie rejonu kwaterunkowego. Do południa wszystkie grupy zgłaszają osiągnięcie wyznaczonych kwater. O 15:15 wysłano do korpusu zgłoszenie transportowe. II./Panz.A.R. 119 zajmuje stanowiska ogniowe i przejmuje ochronę ogniową; I./Panz.Gren.Rgt. 111 dochodzi do rejonu odstawczego o 22:15.

4.7.43 o 11:15 adiutant Pz.Rgt. 15 ponownie zgłasza Ia brak amunicji do czołgów, szczególnie 7,5 cm. Po tym Ia dzwoni o 11:55 do szefa sztabu, przedstawia sytuację zaopatrzeniową (poza ilościami u oddziałów w punkcie wydawania amunicji znajduje się łącznie tylko 50 pocisków), wskazuje na doświadczenia spod Woroneża (zatrzymanie ruchu z braku amunicji) i ponownie prosi o pomoc.

4.7.43 o 13:45 na Div.Gef.Std. przybywa dowódca korpusu, wkrótce potem dowódca armii. O 15:00 dywizja rusza do natarcia po przygotowaniu lotnictwa nurkującego (Stuka). O 15:10 pierwsze oddziały Pz.Gren.Rgt. 111 dochodzą do stacji MTS na zachodnim skraju Butowa; wróg jest wyraźnie zaskoczony, jego obrona artyleryjska słaba. O 15:30–15:45 bombowce Ju 88 zrzucają bomby na własne oddziały: 5 zabitych, 7 rannych. O 16:25 kościół i północny skraj Butowa osiągnięte, o 17:00 połączenie z Pz.Gren.Rgt. 110. Butowo jest bronione bardzo uparcie. O 19:05–19:12 oba pułki dostają rozkaz przejścia do obrony. O 22:25 oczyszczanie południowej części Butowa nie jest zakończone.

5.7.43 o 5:00 Pz.Rgt. 15 melduje zajęcie rejonu wyjściowego, a o 6:50 Pz.Gren.Rgt. 111 melduje, że Butowo jest oczyszczone od 5:45. O 7:30 Pz.Gren.Rgt. 110 i 111 ruszają do natarcia. Ponieważ III./Pz.Rgt. 15 jeszcze nie dotarł, dowódca postanawia już teraz wciągnąć do walki II./Pz.Rgt. 15 i Panz.Jäg.Abt. 61. O 9:15 pierwsze czołgi Pz.Rgt. 15 dochodzą do rowu przeciwczołgowego, opór wroga nie jest silny. O 10:12 grenadierzy przekraczają rów, o 10:55 czołgi są 1 km na południe od wzgórza 237,8. Części czołgów i grenadierów udaje się obejść rów od lewej, przy lesie, i znaleźć przeprawę; Ia na własną odpowiedzialność kieruje tą samą drogą II./Pz.Rgt. 15, aby zdobyć wzgórze na północ od Tscherkasskoje. O 12:15 wzgórze zdobyte. Wróg broni się niezbyt mocno i jest zaskoczony także tego dnia.

5.7.43 o 12:25 szef sztabu zostaje poinformowany, że ruchy dywizji nabrały tempa, i oznajmia, że rozważa się podporządkowanie dywizji Panter (Panther), ponieważ Inf.-Div. „Großdeutschland” nie posuwa się naprzód. O 14:10 i ponownie o 15:30 Ia proponuje korpusowi użycie brygady Panter (Panther-Brigade) na trasie dywizji na północ. Korpus odrzuca propozycję: las jest zaminowany i nieprzejezdny, a I.D. „Großdeutschland” ma wkrótce ukończyć most. 6.7.43 o 7:25 meldują, że droga Butowo – wzgórze 246,0 jest wolna od min i że Pantery ruszyły po niej.

5.7.43 o 17:08 Pz.Gren.Rgt. 110 melduje rosyjski kontratak na wzgórze 237,8 od północy w szerokości 800 m. O 18:00 rosyjski kontratak w sile ok. batalionu na lewe skrzydło 167. I.D. i prawe skrzydło dywizji zostaje odparty. O 18:30 Pz.Rgt. 15 nie dochodzi całkiem do wzgórza 246 i ustawia się do obrony na zboczu odwrotnym na południe od niego. Dywizja ocenia, że wróg wycofuje się planowo, stawiając opór opóźniający, a kontratakuje tylko po to, by zamaskować odejście. O 21:25 informacja, że linia podziału z I.D. „Großdeutschland” zostaje przesunięta, a początku natarcia należy się spodziewać dopiero ok. 6:00.

6.7.43 w nocy silne naloty wroga (bomby i ostrzał z broni pokładowej) na stanowiska i Butowo powodują straty w ludziach i sprzęcie. O 3:15 Pz.Gren.Rgt. 111 rusza do oczyszczenia Tscherkasskoje. O 5:00 dowódca dywizji rozkazuje Pz.Rgt. 15 (z podporządkowanymi I./Pz.Gren.Rgt. 110, I./Pz.A.R. 119 i 1./Fla-Btl.(mot) 616) przełamać drugą pozycję pod Dubrową, atakując wzdłuż drogi na NE; Pz.A.A. 11 ma podążać za grupą pancerną. O 9:10 Pz.Rgt. 15 melduje, że ruszył na NE, ale jego marsz zatrzymuje się na rozwidleniu dróg na NE od Tscherkasskoje, gdzie wróg broni się z użyciem Pak. O 9:18 Tscherkasskoje i teren na południe od niego są wolne od wroga. O 11:00 Pz.A.A. 11 atakuje Nowo Tscherkasskoje, o 12:30 pierwsze oddziały dywizji dochodzą do wzgórza 226,6, a Pz.A.A. 11 z częściami 167. I.D. zajmuje Olchowkę. Ponieważ dalszy postęp utrudnia system pozycji pod Dubrową, wszystkie części dywizji ruszają za Pz.Rgt. 15; z powodu trudności terenowych (bagna na drodze objazdowej, wspólne użycie szosy z Inf.-Div. „Großdeutschland”) posuwają się bardzo wolno i dochodzą do rejonu za linią frontu dopiero po zmroku. O 13:00 Div.Gef.Std. zostaje przeniesione na południowo-wschodni skraj północnego kawałka lasu na SE od Tscherkasskoje. O 20:00 Pz.Rgt. melduje, że przednimi oddziałami wszedł do lasu na SE od Dubrowy. Dywizja ocenia, że wróg w pierwszym systemie pozycji nie stawiał oporu, jakiego się po nim spodziewano; system zawierał wiele atrap, których nawet z powietrza nie dało się odróżnić od silnie rozbudowanych stanowisk.

7.7.43 o 3:00 dywizja rusza do natarcia w kierunku północno-wschodnim. Natarcie powoli zyskuje teren i do popołudnia dywizja zajmuje wzgórze 246,7. Dywizja ma wrażenie, że wróg ostatkiem sił próbuje utrzymać pozycję; w ciągu dnia ściągnął świeże rezerwy pancerne i atakuje nimi. Dowódca dywizji rozkazuje na noc: Pz.Gren.Rgt. 111 z podporządkowanym Panz.Jäg.Abt. 61 ma utrzymać północny front dywizji wobec spodziewanych ataków wroga, I./Pz.Gren.Rgt. 110 wraca do pułku i razem z Pz.Rgt. 15 zostaje odsunięty jako odwód za front, a Heer.-Flak-Abt. 277 zostaje wysunięty na wzgórze 254,5, razem z ostatnim ryglem Pak.

7.7.43 o 20:00 dowódca korpusu telefonicznie informuje dowódcę dywizji o rozwoju sytuacji: XXXXVIII. Pz.-Korps i II. SS-Korps mają przed sobą łącznie 3 korpusy wroga i otrzymują zadanie okrążenia ich i zniszczenia. 11. Pz.Div. z podporządkowanym Gren.Rgt. 339 ma zająć Pokrowkę (atak 8.7.43) i urządzić obronę w ogólnej linii Pokrowka – Gremutschij; sama dywizja ma natychmiast ustawić się do obrony w linii: zachodni skraj Pokrowki – wzgórze 246,7 – Gremutschij. Grupa pancerna (Pz.Rgt. 15, Stu.Geschtz.Abt. 911 i I./Pz.Gren.Rgt. 110 z podporządkowaną 1/3 3./Pz.Pi.Btl. 209) ma stanąć za lewym skrzydłem dywizji jako odwód uderzeniowy. Po prawej stronie dywizji atakuje SS L.A.H., po lewej Inf.-Div. „Großdeutschland”, z celem zamknięcia kotła pod Obojaniem i zniszczenia w nim wroga. Do dywizji dołącza Gren.Rgt. 339.

7.7.43 (od 14:00) dywizja przyjmuje obronę: na północnym wschodzie Pz.A.A. 11 z podporządkowaną Stu.Geschtz.Abt. 911 osłania Pokrowkę, na północnym zachodzie stoi II./Panz.Gren.Rgt. 110, a dalej do granicy dywizji pod Gremutschij Panz.Gren.Rgt. 111 z podporządkowaną Panz.Jäg.Abt. 61. O 14:00 grupa pancerna (Pz.Rgt. 15, I./Panz.Gren.Rgt. 110 i 1/3 3./Panz.Pi.Btl. 209) zbiera się na zachód od pkt. 245,5 (w S0455 podano 254,5) do dyspozycji dywizji; spodziewane jest dalsze przysyłanie Stu.Geschtz.Abt. 911. O 17:00 kompanie saperów pozostają podporządkowane, ale mają być użyte tylko do prac saperskich; reszta 3./Panz.Pi.Btl. 209 ma być użyta przy pkt. 240,1. Artyleria: I. dywizjon współpracuje z Panz.Gren.Rgt. 111, II. z Panz.Gren.Rgt. 110 i Pz.A.A. 11, III. dywizjon obejmuje ogniem cały pas dywizji. Heer.Flak-Abt. 277 i Fla-Btl.(mot) 616 zostają użyte do obrony przeciwlotniczej. Dowódca Panz.Nachr.Abt. dostaje rozkaz budowy sieci telefonicznej, uzupełnianej radiem. Rozkaz dla Gren.Rgt. 339 zostaje dostarczony przez oficera ordynansowego.

W nocy 7/8.7.43 silne naloty wroga, poza tym spokój; dywizja przegrupowała się wg rozkazu korpusu. 8.7.43 o 7:30 Gren.Rgt. 339 zajmuje środek Pokrowki, a o 8:00 wzgórza na północ od niej, bez oporu wroga. O 8:15 dowódca korpusu rozkazuje mu iść dalej na północ i w nawiązaniu do SS L.A.H. przejąć ochronę północnej flanki (przez 249,3 – 246,1 do Rollbahn); siły dywizji, które się zwolnią, mają być gotowe do użycia za „Großdeutschland” przy tworzeniu kotła. O 8:45 Ia przekazuje dowódcy pułku rozkaz wyjścia na linię wyznaczoną przez korpus. Zadanie dywizji: nie skłonić wroga do wycofania i umożliwić okrążenie.

8.7.43 o 11:05 szef sztabu dywizji przekazuje rozkaz: dywizja ma odciążyć Inf.-Div. „Großdeutschland” i SS-Panzerkorps grupą pancerną przez Gremutschij do wzgórz 2 km na SW od Pokrowskij; równocześnie z grupą pancerną ruszają Panzergrenadierzy z rejonu na zachód od drogi (cel ataku: Bol. Majatschi – pkt. 246,7 – Rollbahn do 247,0). Do natarcia ruszają Pz.Rgt. 15 z I./Panz.Gren.Rgt. 110 i części Panz.Gren.Rgt. 111. O 12:08 szef sztabu korpusu unieważnia zarówno zadanie ubezpieczenia, jak i zadanie ataku o ograniczonym celu; dywizja dostaje w to miejsce zadanie atakowania dalej na północ wg celu operacyjnego korpusu.

8.7.43 po 12:08 Pz.Rgt. 15 (ze Stu.Geschtz.Abt. 911, I./Panz.Gren.Rgt. 110, I./Panz.A.R. 119 i plutonem pancernym 3./Panz.Pi.Btl. 209) ruszył do natarcia na północ; z tyłu po prawej szła Pz.A.A. 11, dalej po prawej G.R. 339. Zadanie wszystkich części: szybkim uderzeniem na północ odciążyć I.D. „Großdeutschland”, rozbić rosyjski IV Korpus Pancerny i brygadę zmotoryzowaną i zdobyć przeprawę przez Psioł. Natarcie idzie wolno, bo wróg trzyma wzgórza silnymi siłami pancernymi, i ostatecznie staje. Na rozkaz dowódcy dywizji dywizja się przegrupowuje: Pz.A.A. 11, użyta do ochrony flanki, zostaje zluzowana przez Panz.G.R. 111. G.R. 339 nie posuwa się naprzód wobec 2 czołgów wroga. O 19:00 Pz.Rgt. 15 ponownie atakuje, ale natarcie zatrzymuje silny rygiel Pak i czołgów.

8.7.43 o 19:15 dowódca korpusu rozkazuje na 9.7.43 dalsze natarcie na północ obok SS L.A.H. do odcinka Psioł. Pz.Rgt. 15 (ze Stu.Geschtz.Abt. 911, I./Panz.Gren.Rgt. 110, I./Panz.A.R. 119 i 3./Panz.Pi.Btl. 209 – pluton pancerny) ma wyjść o świcie, osiągnąć wzgórza 3 km na NE od Nowoselowki i je utrzymać. O 21:10 zmiana planu na 9.7.43: start o 4:00, pierwszy cel – rozdroże zachodnie Illinskij, stamtąd po ponownym przygotowaniu wspólne natarcie z I.D. „Großdeutschland” na rozdroże 260,8; dalej razem na północ, przy czym „Großdeutschland” przejmuje ochronę lewej flanki dywizji. Odpowiednie rozkazy Ia przekazuje oddziałom telefonicznie lub radiem.

9.7.43 o 4:00 Pz.Rgt. 15 rusza na północ; rozdroże zachodnie Illinskij zdobyte mimo flankujących czołgów wroga; Panz.G.R. 110 zajmuje Illinskij i Pokrowskij bez walki i atakuje dalej na północ. O 6:31 Pz.A.A. 11 dostaje rozkaz rozpoznania aż do szkoły Ssuch Ssolotino: gdzie jest wróg oraz przejezdność dróg i mostów. O 8:30 dywizja z grupą pancerną na drodze i II./Panz.G.R. 110 rusza na północ; natarcie przy dobrym wsparciu Stuk zyskuje teren. G.R. 339 zajmuje bez walki Krasnaja Poljana, Beregowoj i wzg. 243,4 i zostaje tam dla ubezpieczenia osiągniętej linii; odchodzi z dywizji i staje się rezerwą armii.

9.7.43 po południu lotnicy rozpoznawczy stwierdzają odejście wroga siłą pułku na północ na zachód od Beresowki. Rozkaz korpusu: I.D. „Großdeutschland” skręca na zachód i niszczy wroga na zachód od Beresowki, aby otworzyć drogę na północ 3. Pz.Div. i 332. I.D. 11. Pz.Div. osiąga i utrzymuje linię pkt. 246,3 – rozwidlenie dróg 1 km na południe od pkt. 244,5 i rozciąga lewe skrzydło do potoku Kurassowka. Pz.Rgt. 15 trzyma rozwidlenie; Panz.G.R. 111 zajmuje odcinek od prawej granicy do drogi włącznie, Panz.G.R. 110 od drogi do jaru Malinowoje i dalej do granicy Pz.A.A. 11; Pz.A.A. 11, leżąca w Pokrowskij, zostaje przesunięta na lewe skrzydło; dywizja przechodzi do obrony. Ponieważ dowódca dywizji jest nieosiągalny, Ia przekazuje odpowiednie rozkazy oddziałom; krzyżują się one z rozkazami dowódcy dywizji, więc oddziały dowiadują się o obowiązujących dopiero po zapytaniu, ruchy ruszają dopiero o zmroku i nie prowadzą już do celu. O 20:05 szef sztabu rozkazuje ubezpieczyć odcinek Ssalotinka – Kurassowka, by utrzymaniem tej linii stworzyć warunki do skrętu „Großdeutschland”; nowe rozkazy nie mogą być wykonane w nocy. Wróg bronił się uparcie, w ciągu dnia odszedł, wystawiając czołgi do osłony; jego lotnictwo myśliwskie i nocne bombowce są liczniejsze; rosyjskie nocne bombowce biją drogę podejścia i rozrywają ugrupowania.

10.7.43 o 2:45 Ia odwołuje atak na wzg. 244,8 i rozkazuje o 3:00 rozpocząć przegrupowanie dywizji do obrony; o 3:15 Panz.G.R. 111 z podporządkowaną Stu.Geschtz.Abt. 911 ma dojść do linii obrony do pkt. 227,0 i o 3:30 rusza do ataku w tym celu. O 4:30 adiutant Pz.A.A. 11 melduje, że dywizjon został rozproszony nalotem i zbiera się w rejonie Nowosellowki; dostaje zadanie, jeśli możliwe, zdobyć pkt. 232,2 i prawym skrzydłem nawiązać łączność z Panz.G.R. 110, zbudować front obronny na północ, by osłonić zwrot „Großdeutschland” na południowy wschód. Zdobycie wzg. 232,2 jest jednak niemożliwe, bo wróg silnie trzyma je piechotą. O 11:10 korpus rozkazuje zdobycie tego wzgórza, bo ogień flankujący z niego zakłóca zwrot „Großdeutschland” na SE; Pz.A.A. 11 dostaje podporządkowany II./Pz.Rgt. 15. O 12:30 Panz.G.R. 111 melduje zajęcie wyznaczonej linii przeciw słabemu, ustępującemu na NW wrogowi i przechodzi do obrony. O 13:30 Pz.A.A. 11 atakuje wzgórze 237,2; atak z wsparciem czołgów szybko zyskuje teren i o 15:30 osiąga cel; Pz.A.A. 11 i II./Panz.G.R. 110 urządzają się w nowej linii do obrony (w źródle w tym samym wpisie figurują wzg. 232,2 i 237,2).

10.7.43 po 15:30 wg szacunku przed frontem dywizji stoi ok. 20–30 czołgów i 2–3 bataliony piechoty; rozpoznanie do Psioł wykazuje słabe obsadzenie wzgórz na północnym brzegu przez piechotę. O 16:00 korpus, po dobrych postępach „Großdeutschland” i 3. Pz.Div. na południe i przy wrażeniu, że wróg przed dywizją nie zamierza atakować, a tylko wysuwa silne rozpoznanie, uważa zdobycie wzg. 244,6 i 244,3 dla kontynuacji całej operacji za konieczne i wykonalne; dowódca dywizji jedzie do przodu na rozpoznanie. O 17:15 Ia informuje szefa sztabu o wynikach rozpoznania; szef uznaje wyjście dywizji na Psioł 11.7.43 za możliwe po odciągnięciu części „Großdeutschland” na front północny i zwolnieniu Pz.A.A. 11. O 18:30 rozkaz korpusu: dywizja ma jeszcze dziś przednim oddziałem zdobyć i utrzymać wzg. 207,3; batalion Panz.G.R. 111 ze Stu.Geschtz.Abt. 911 ma je zająć. O 20:00 Panz.G.R. 111 melduje wyjście pierwszych części II./Panz.G.R. 111 na północ; Panz.G.R. 110 melduje, że wróg po obu stronach drogi stale się wzmacnia, ma 40–50 czołgów i batalion. Dywizja spodziewa się ataków 11.7; Ia zwraca uwagę szefa sztabu na zastrzeżenia do zbyt szerokiego frontu dywizji.

10.7.43 o 21:30 dowódca korpusu osobiście rozkazuje zdobyć 11.7.43 wzg. 244,3 i zająć 209,3. O 21:55 szef sztabu wstępnie rozkazuje na 11.7: dywizja ma atakować po obu stronach Rollbahn na północ i jeśli możliwe zdobyć wzg. 244,3. Ia zwraca uwagę, że atak na 40–50 czołgów wroga przy własnym stanie czołgów 35–40 wozów przyniesie krwawe straty; szef odrzuca zastrzeżenia i proponuje dokładnie przygotowany atak ze wsparciem Stuk. O 22:05 Panz.G.R. 110 melduje podstawienie wroga. Wróg wg dywizji wzmocnił się szczególnie po obu stronach Rollbahn przy pkt. 244,3, zebrał tam ok. 40–50 czołgów, zaminował teren i dowiózł piechotę; dywizja uważa atak własnymi siłami przez przewężenie przy 244,3 za bardzo kosztowny, uważa atak od 207,3 do Psioł za obiecujący i proponuje korpusowi, jeśli możliwe po zwolnieniu Pz.A.A. 11, atak do Psioł; korpus trzyma się zdobycia bloku wzgórz przy 244,3. O 23:50 Panz.G.R. 111 melduje, że II./Panz.G.R. 111 wyruszył o 20:30 przednimi oddziałami. O 1:30 11.7.43 II./Panz.G.R. 111 z jedną kompanią zajmuje wzg. 207,3; dowódca Panz.G.R. 111 zastrzega, że bez pozostania dział szturmowych nie utrzyma kompanii na długim grzbiecie.

11.7.43 o 3:10 Panz.G.R. 110 odpiera 5 czołgów wroga, które uderzają na lewe skrzydło pułku; wróg traci 3 czołgi. O 4:15 Stu.Geschtz.Abt. 911 zostaje skierowana do rejonu dyspozycji i podporządkowana bezpośrednio dywizji. O 6:15 rozkaz dla Pz.Rgt. 15, Panz.G.R. 110 i 111 i Panz.A.R. 119: dywizja atakuje częścią sił wzg. 244,3, przebija się do 244,9 i utrzymuje blok wzgórz wobec wszystkich ataków; I./Panz.G.R. 111 ze Stu.Geschtz.Abt. 911 po prawej na wzg. 239,6 i wspierany przez Pz.Rgt. 15 po obu stronach drogi przy pkt. 244,8; wspierają II. i III./Panz.A.R. 119 i Art.Gruppe Palm; początek ataku przy wsparciu Stuk o 8:00. Z powodu burzy start przesunięty, bo Ia korpusu obiecał Stuki po rozpogodzeniu. O 6:25 Panz.G.R. 110 melduje wsączanie się czołgów wroga w jar Malinowka; przeciwko nim kieruje się części Panz.Jäg.Abt. 61 i Pz.Rgt. 15. Dywizja melduje szefowi sztabu, że bez przygotowania Stuk nie może atakować, bo wzgórze jest silnie obsadzone i atak czołowy wydaje się prawie niewykonalny. O 7:45 dowódca korpusu rozkazuje natychmiastowy atak także bez Stuk. O 8:00 części II./Panz.G.R. 111 na wzg. 207,3 są atakowane słabszymi siłami piechoty i ostrzeliwane ciężką artylerią z północnego brzegu Psioł.

11.7.43 wzgórze 207,3 dostaje silny ogień artylerii i Stalinorgel. Dowódca Panz.G.R. 111 uważa utrzymanie wzgórza za możliwe tylko całym batalionem i kosztem największych strat. Pz.A.A. 11 zgłosiła o 6:00 atak na środek dywizjonu, a o 8:10 nowy atak zostaje odparty. O 8:17 Pz.Rgt. 15 melduje, że teren jest rozmiękły i przejezdny dla czołgów tylko na wzniesieniach do 11%. O 8:20 Panz.G.R. 111 dostaje rozkaz natychmiastowego zdobycia pkt. 239,8 (w kolejnych wpisach KTB: 239,6); podporządkowana mu zostaje Stu.Geschtz.Abt. 911, a Panz.A.R. 119, Panz.G.R. 110 i Pz.Rgt. 15 zostają o tym poinformowane.

11.7.43 o 9:00 szef sztabu korpusu przybywa na stanowisko dowodzenia. Ia przedstawia sytuację: atak dywizji o ograniczonym celu na froncie 16 km nie przynosi ani operacyjnego, ani taktycznego zysku terenu, a daje znacznie gorszą i dłuższą linię niż obecna; spadły stany bojowe, teren jest trudny, atak na północ przy jednoczesnym utrzymaniu wzg. 207,3 nie jest możliwy (wzgórze od rana pod ogniem artylerii i Stalinorgel); atak na wzg. 244,3 jest ciężki i możliwy tylko ze wsparciem Stuk. Szef żąda od Arko wyeliminowania artylerii i Stalinorgel na północnym brzegu Psioł. Po rozmowie szefa XXXXVIII. Pz.-Korps z szefem VIII. Fliegerkorps zapewniono Stuki na 11:00, atak zostaje zarządzony na 11:00. O 9:40 Panz.G.R. 111 melduje, że 6 czołgów wroga mocno naciska na II./Panz.G.R. 111. Dowódca korpusu rozstrzyga, że dywizja atakuje dopiero po przygotowaniu Stuk. O 10:30 dowódca dywizji informuje Ia, że wzg. 207,3 zajęły czołgi wroga i II./Panz.G.R. 111 musiał się wycofać; o 10:32 Ia dowiaduje się, że Stuki będą możliwe od 12:00; o 11:25 pułk melduje, że 207,3 jest zajęte przez 6 lekkich czołgów, a 209,3 jest jeszcze w rękach własnych.

11.7.43 o 12:00 Ia korpusu informuje, że Stuki, jeśli w ogóle, nie przed 16:00. Dowódcy pułków zgodnie zgłaszają stałe wzmacnianie się wroga. Czołgi, które wsączyły się w jar Malinowka, nie dają się zniszczyć ani czołgami, ani Pak(Sf); dzięki flankującej pozycji są najpoważniejszym zagrożeniem planowanego ataku. Wróg wzmocnił Flak pod Orłowką, z czego widać, że dowiózł nowe siły do pozycji na południe od Obojania. O 12:20 po przedstawieniu wszystkich racji dowódca korpusu zgadza się, jeśli wróg zostanie związany walką, by dywizja próbowała zyskać teren na północ; dowódca dywizji rozstrzyga o samodzielnym wypadzie rozpoznawczym w celu zajęcia „Handschuhwald” i połączenia z II./Panz.G.R. 111. O 12:30 odpowiedni rozkaz dla Panz.G.R. 111, któremu podporządkowana zostaje Stu.Geschtz.Abt. 911. Z zdobycznej mapy wynika, że przed lewym skrzydłem dywizji pojawił się nowy korpus pancerny, a wróg planuje uderzenie na tyły „Großdeutschland” w celu zajęcia Werchopenje na styku z 11. Pz.Div.; korpus zawiadomiony. O 13:10 Pz.A.A. 11 melduje wypad rozpoznawczy 2 T-34.

11.7.43 o 13:55 szef sztabu korpusu stwierdza, że dywizja od rana nic nie przedsięwzięła, i po rozmowie z dowódcą korpusu przekazuje, mimo ponownych zastrzeżeń Ia, rozkaz ataku na pkt. 239,6. O 14:00 dowódca Pz.Rgt. 15 i Panz.A.R. 119 zostają odpowiednio poinformowani; dowódca Panz.G.R. 111 zgłasza dowódcy dywizji osobiście zastrzeżenia: atak nie skróci ani nie poprawi frontu, da tylko militarnie nieistotny zysk terenu, który da się zdobyć i utrzymać tylko kosztem wysokich ofiar. Dowódca dywizji rozstrzyga, że atak ma być przeprowadzony: Panz.G.R. 111 z podporządkowaną Stu.Geschtz.Abt. 911, Pz.Rgt. 15 (bez jednej kompanii) i II./Panz.G.R. 110 ruszają z dotychczasowej linii na północ i zajmują lasy przed HKL; działa szturmowe idą między lasami na północ, czołgi próbują dojść jak najbliżej wzg. 239,6. O 17:15 start zgłoszony; atak po prawej idzie dobrze i zatrzymuje się na północnym skraju wschodniego lasu, po lewej staje; czołgi muszą się wycofać przed przeważającym ogniem czołgów i Pak na pozycje wyjściowe, po czym ruszają ponownie, obchodzą „Polypenwald” od wschodu i niosą atak do przodu. O 18:21 szef sztabu zgadza się na wstrzymanie, jeśli atak będzie zbyt kosztowny. O 18:55 I. batalion Panz.G.R. 111 wchodzi w południowe ostrogi „Polypenwald”, nacisk wroga (zwłaszcza ogień moździerzy) słabnie, atak czołgów posuwa się dobrze; korpus zgadza się, by dywizja zatrzymała atak bez zdobycia 239,6. O 20:50 Pz.Rgt. 15 melduje osiągnięcie celu, ma zostawić po jednej kompanii przy I. i II./Panz.G.R. 110, resztę w dyspozycji dywizji; o 21:45 korpus informowany o osiągnięciu celu.

11.7.43 o 18:21 szef sztabu informuje Ia o zamiarach korpusu: po udanym ataku „Großdeutschland” i 3. Pz.Div. na południe obie dywizje następnego dnia ruszają na północ, części obu zluzują części 11. Pz.Div., a wszystkie trzy dywizje wspólnie mają zdobyć ostatnie wzgórze przed Psioł; przegrupowanie rano. Rozkazy Ia dla dowódców na przegrupowanie dywizji rano 12.7.43: Pz.A.A. 11 zostaje zluzowana przez części 3. Pz.Div. i potem (zbędne części naprzód) przesunięta na prawe skrzydło; Panz.G.R. 110 zostaje zluzowany przez części „Großdeutschland” i przesuwa się w rejon I./Panz.G.R. 111; Panz.G.R. 111 przesuwa I./Panz.G.R. 111 w prawo, by zwolnić części II./Panz.G.R. 111. Wróg wg dywizji osłabł pod własnym atakiem; na podstawie mapy zdobycznej i rozpoznania lotniczego wygląda, że przesuwa się na zachód; oczekiwana jest kontynuacja ataków 12.7.

12.7.43 o 2:15 wpływa rozkaz korpusu na 12.7. O 3:30 melduje się spokojny przebieg nocy; wróg podsunął się w nocy na całej szerokości frontu. O 4:35 meldunek o szczególnym nacisku na Pz.A.A. 11 – Pz.Rgt. 15 dostaje rozkaz wysłania trzech czołgów do Pz.A.A. 11. O 4:40 Panz.G.R. 110 melduje atak 1,5 kompanii z lasu na wschód od Rollbahn na południe. O 5:05 dowódca Panz.G.R. 111 melduje atak batalionu wroga ze wzg. 207,3 w jarach na SW i prosi o zwolnienie 3./Stu.Geschtz.Abt. 911; dywizja nie może spełnić prośby, bo sytuacja na lewym skrzydle nie jest jeszcze jasna i spodziewane są dalsze ataki. O 5:45 Panz.G.R. 110 melduje odparcie ataku z lasu na wschód od wzg. 244,8 na południe; o 6:50 Panz.G.R. 111 melduje, że wróg po odparciu ataku i własnym kontrnatarciu wycofał się na NE. Wg rozmów z Ia „Großdeutschland” i 01 3. Pz.Div. należy liczyć na planowe zluzowanie, o ile w ogóle nie okaże się niemożliwe w ciągu dnia.

12.7.43 o 8:40 Panz.G.R. 111, a potem 110 i Panz.A.R. 119 meldują stałe wzmacnianie się wroga od północy; o 9:10 szef sztabu zostaje poinformowany o wzmacnianiu w rejonie Orłowki; o 9:12 Arko 122 omawia wsparcie artylerii dla ataku o 14:00. O 10:04 Panz.A.R. 119 melduje atak wroga na wzg. 207,3 i na wschód od niego w jarze; wzg. 209,3 opuszczone. O 10:10 Pz.Rgt. 15 i Panz.G.R. 111 dostają rozkaz przesunięcia jednej kompanii czołgów za prawe skrzydło dla jego wzmocnienia. O 10:20 dowódca Pz.A.A. 11 melduje, że zluzowanie dywizjonu w dzień jest niemożliwe, musi zostać, aż po nim przetoczy się atak 3. Pz.Div. O 10:30 sytuacja na prawym skrzydle zaostrza się, wróg atakuje teraz także czołgami; o 10:45 szef sztabu informowany: wróg zajął „Handschuhwald” i zmierza na wzg. 235,9; o 11:15 wzg. 235,9 jest w rękach wroga. O 11:30 sztab Fla-Btl.(mot) 616 dostaje rozkaz zbudowania ze wszystkich lekkich baterii Fla i Flak zapory frontem na SE przy NE rogu „Kastenwäldchen”.

12.7.43 o 11:45 Pz.Rgt. 15 dostaje rozkaz zbiórki całym pułkiem za prawym skrzydłem do kontrnatarcia. O 12:00 O.B. i K.G. omawiają z dowódcą dywizji prowadzenie ataku w dalszym przebiegu operacji. O 12:35 1./Panz.A.A. 11 zostaje podporządkowana II./Panz.G.R. 111 (w źródle „II./Panz.G.R.11”) do zamknięcia odcinka potoku Ssalotinka. O 13:35 szef sztabu ponownie rozkazuje, by o 15:00 zdobyć wzg. 239,6. O 13:45 Pz.Rgt. 15 melduje, że kontrnatarcie dobrze idzie; z Panz.G.R. 110 i 111 dostaje rozkaz ataku na północ o 15:00 w każdym razie; II./Panz.A.R. 119, Panz.G.R. 110 oraz I. i III./Panz.Art.-Rgt. 119 zostają wskazane do współpracy z Panz.Gren.Rgt. 111. O 14:55 szef rozkazuje wstrzymać atak, bo wróg przełamał się przy 3. Pz.Div. i wszystkie siły są użyte do oczyszczenia.

12.7.43 o 15:30 rozkaz korpusu: wróg przeszedł do kontrataku na całym froncie korpusu i przełamał się przy 3. Pz.Div.; korpus przegrupowuje się do obrony; 11. Pz.Div. i I.D. „Großdeutschland” przejmują front północny (granica z „Großdeutschland”: jar Władimirowka, z SS-Panzerkorps: potok Ssolotinka); części na zachód od Ssolotinki, zluzowane częściowo przez „Großdeutschland”, częściowo przez 3. Pz.Div., mają być znów zluzowane przez 11. Pz.Div.; nowa linia ma być zajęta do zmroku. Ia pyta, czy ze względów oszczędności sił wolno cofnąć się na starą HKL; korpus zgadza się tylko tak daleko, jak to bezwzględnie konieczne. Rozkazy: Panz.G.R. 110 – dawny odcinek jar Władimirowka–pkt. 248,0; Panz.G.R. 111 – od prawej granicy 110 do pkt. 277,3 wyłącznie; Pz.A.A. 11 – dalej do potoku Ssolotinka; Pz.Rgt. 15 zbierany SW od Kastenwald jako odwód dywizji; Stu.Geschtz.Abt. 911 zbierana przy lesie Dist. Dolgoje; artyleria przegrupowuje się; Flak (ciężkie baterie) jako ostatni rygiel Pak; Panz.Pi.Btl. 209 po zaminowaniu zebrany i użyty saperowo; Panz.Jäg.Abt. 61 podporządkowana Pz.A.A. 11.

12.7.43 po południu wróg ciągle atakuje front dywizji (5–10 czołgów, masowa piechota w zagłębieniach). Przy słabych własnych liniach w kilku miejscach następują wdarcia; część udaje się oczyścić, ale odzyskanego terenu nie da się obsadzić piechotą przy stale spadających stanach bojowych. Dla odcięcia wdarcia zgłoszonego przy 235,0 prawe skrzydło zamyka Fla-Btl.(mot) 616 (1. i 3. Kp.) i 4./Heer.Flak-Abt. 277; o 16:50 zadanie ubezpieczenia uchylone. Kolejne ataki i wdarcia – do ich oczyszczenia użyto Pz.Rgt. O 18:20 sytuacja zgłoszona korpusowi. O 19:20 dowódca Pz.Rgt. 15 ocenia, że wróg także czołgami nie jest szczególnie agresywny, piechoty jest mniej, niż się spodziewano, sytuacja zdaje się umacniać; kontrnatarcie umożliwia planowe oderwanie się – pod osłoną czołgów i dział szturmowych grenadierzy odchodzą; I./Panz.G.R. 110 zajęło stanowiska i zluzowało „Großdeutschland”; zluzowanie Pz.A.A. 11 idzie planowo.

12.7.43 o 21:50 dowódca Fla-Btl.(mot) 616 dostaje rozkaz, by z 2. i 3. Kp. zebranymi na wschodnim skraju Kastenwäldchen pozostał w dyspozycji dywizji do 13.7.43; przewidziane jest użycie jako rezerwy uderzeniowej na prawym skrzydle dywizji. O 22:00 dowódca Pz.A.A. 11 zostaje wprowadzony w zadanie i dostaje rozkaz zluzowania części II./Panz.G.R. 111 i zajęcia linii obrony. O 22:13 dowódca Panz.G.R. 111 melduje, że bataliony zajęły nowe stanowiska; o 22:15 Panz.G.R. 110 melduje HKL w rękach własnych i spokój. Wróg przed frontem dywizji dalej się stale wzmacnia, także nową piechotą; dywizja spodziewa się dalszych ataków 13.7.43 i w tym celu ustawiła czołgi i działa szturmowe, by od razu je odeprzeć.

13.7.43 w nocy spokój, oderwanie od wroga niezauważone. Rano wróg podciąga posiłki od północy, szczególnie przed lewym skrzydłem po obu stronach Rollbahn, z czołgami i piechotą. O 7:40 Pz.A.A. 11 melduje podstawienie wroga; wróg atakuje od północy pkt. 227,0 i go zajmuje. O 8:20 Panz.G.R. 110 melduje podstawienie 2 kompanii z 6 czołgami; atak zostaje w skupionym ogniu artylerii. O 8:30 wróg atakuje także z 227,0 na zachód. Przed południem stale zgłaszane wzmocnienia wroga czołgami i piechotą na całym froncie; końcowy obraz: przed dywizją stoją 4 pełne i 2 osłabione dywizje oraz 5 brygad pancernych. O 9:35 3./Panz.Pi.Btl. 209 wraca do batalionu; wg zeznań dezerterów wróg koncentruje się po obu stronach Rollbahn, więc artyleria dostaje rozkaz skupionego ognia. O 9:55 wróg ustępuje na NE przed kontrnatarciem, wspartym zwłaszcza działami Fla-Btl.(mot) 616; o 10:00 wzg. 227,0 znów mocno w rękach własnych. O 12:10 wróg siłą pułku z pojedynczymi czołgami atakuje II./Panz.G.R. 110, wdarcie przy 6./Panz.G.R. 110 zostaje oczyszczone przed nadejściem Pz.Rgt.; o 13:05 HKL znów w rękach własnych. 2./Panz.Pi.Btl. 209 wraca do batalionu i ma współdziałać z Panz.G.R. 110. Popołudnie spokojne; wróg ma przy masowych atakach bardzo wysokie straty krwawe.

13.7.43 o 14:45 wszystkie oddziały meldują, że wróg zachowuje się dalej spokojnie; zmęczeni walkami obronnymi grenadierzy mogli się nieco odpocząć. Niskie stany bojowe zmuszają do wzmocnienia frontu obronnego bronią maszynową: przygotowuje się połączenie czołgów i dział szturmowych w 2 mieszane grupy, a Fla-Btl.(mot) 616 stoi za HKL tak, by mógł zatrzymać przebicie, zamknąć dalsze natarcie i kontratakiem oczyścić wdarcie. Od 16:00 wróg znów atakuje na całym froncie: pierwszy atak 2–3 kompanii na styk I. i II./Panz.G.R. 111; o 17:00 batalion atakuje lewe skrzydło Panz.G.R. 110; o 17:09 artyleria melduje czołgi wroga na 248,3; o 17:10 Pz.A.A. 11 melduje atak batalionu od NE na wzg. 227,0 i na zachód od niego; przy pkt. 235,9 wróg wdziera się z czołgami. O 18:55 Panz.G.R. 110 melduje HKL znów mocno w rękach własnych; o 19:10 to samo z prawego skrzydła (Panz.G.R. 111).

13.7.43 wieczorem podsumowanie dnia: dywizja prawie cały dzień, poza kilkoma godzinami, w twardej walce obronnej. Jeńcy potwierdzają przed frontem dywizji 5 pełnych dywizji strzeleckich i 2 osłabione oraz 3 brygady pancerne; te liczebnie znacznie przeważające siły atakują stale z wsparciem czołgów i po silnym przygotowaniu artylerii i Stalinorgel. Front długości 11 km jest utrzymywany przez łącznie 15 kompanii o średnim stanie bojowym 1:4:43 (zapis wg KTB, o 22:30). Dywizja spodziewa się dalszych ataków 14.7.43 i w tym celu czołgi i działa szturmowe są rozmieszczone na całym froncie, by dać grenadierom ostatnie oparcie. Ia ponownie zwraca uwagę szefa sztabu korpusu na koncentrację wroga przed frontem dywizji i stwierdza niewystarczalność własnego rozpoznania lotniczego.

14.7.43 o 1:10 wpływa rozkaz korpusu na 14.7. W nocy spokój (poza ogniem artylerii z obu stron); odparto 4-osobowy patrol wroga na prawym skrzydle. O 6:15 dowódca Panz.A.R. 119 melduje ciszę na całym froncie poza ruchami w „Polypenwald”, zwalczanymi artylerią. Od 7:20 wróg bez przerwy atakuje cały front dywizji z wsparciem czołgów i silnej piechoty; walka o dominujące wzgórza, które kilkakrotnie giną i są odbijane kontrnatarciem, toczy się szczególnie zaciekle. Mimo masowych ataków siłą pułku na odcinki o szerokości batalionu, który ma stan bojowy jeszcze ok. 100 ludzi, wróg nie utrzymuje na dłużej części HKL. Pz.Rgt. i Stu.Geschtz.Abt. 911, rozmieszczone jako oparcie za frontem, oczyszczają razem z grenadierami wdarcia; artyleria skupionym ogniem rozprasza zgrupowania wroga i odciąża ciężką walkę grenadierów.

14.7.43 o 14:30 dowódca Panz.G.R. 111 melduje dowódcy dywizji, że linie stały się tak cienkie, iż nie utrzymają się długo wobec masowych ataków; korpus zostaje o tym ponownie poinformowany. O 15:40 rozkaz korpusu: Pi-Lehr-Btl. 1 (bez 1 Kp.) zostaje podporządkowany dywizji; dla odciążenia dywizji cała artyleria korpusu ma działać przed jej odcinkiem. O 16:15 batalion zostaje podporządkowany Panz.G.R. 111; nowe granice zmniejszają odcinki pułków, by móc wydzielić odwody. O 17:00 wszystkie oddziały meldują spokój na całym froncie. Wg O.Qu. dywizja będzie w przyszłości otrzymywać mniejsze przydziały amunicji; Ia zwraca uwagę szefa na trudną sytuację, konieczność odciążenia grenadierów przez artylerię i wnioskuje o zwiększony przydział amunicji na ciężką walkę obronną.

14.7.43 o 18:30 Pz.Rgt. 15 i Stu.Geschtz.Abt. 911 dostają rozkaz utworzenia dwóch grup pancernych dla wzmocnienia obrony. O 18:45 dowódca Panz.Pi.Btl. 209 dostaje rozkaz: 1 kompania podporządkowana Pz.A.A. 11, 1 kompania pod dowódcą batalionu odwodem dywizji, reszta po połowie do Pz.A.A. 11 i Panz.G.R. 110; wszystkie części zostają użyte do zakładania min. Przed frontem dywizji ma powstać pas minowy nie do pokonania dla czołgów. O 20:40 Panz.G.R. 110 melduje podstawienie wroga, o 20:45 atak na II./Panz.G.R. 110 i Panz.G.R. 111; atak załamuje się w ogniu wszystkich broni. Niejasna pozostaje tylko sytuacja przy pkt. 248,0.

14.7.43 o 21:45 szef sztabu korpusu zapowiada, że zadanie dywizji na 15.7.43 jest to samo; korpus podporządkowuje dywizji do prowadzenia walki obronnej s. Nebelwerfer-Rgt. 1 (dowódca jedzie przodem). O 22:10 na całym froncie znów cisza; Ia ocenia, że wróg tak osłabił się ogniem obrony, zwłaszcza artylerii, że nie należy już spodziewać się istotnej kontynuacji ataków. 15.7.43: o 4:30 patrol wroga odparty przy Pz.A.A. 11; o 8:10 Panz.G.R. 111 melduje przegrupowanie i przejęcie odcinka; o 8:20 dowódca s. Nebelwerfer-Rgt. 1 melduje się na stanowisku dowodzenia i zostaje wprowadzony w zadanie; przedpołudnie spokojne; o 13:55 Panz.G.R. 111 melduje atak 2 kompanii na II./Panz.G.R. 111. W ciągu dnia kilkakrotnie rozbijane artylerią podstawienia wroga; obserwacje pokazują, że wróg okopuje się i zakłada miny, z czego wynika, że nie zamierza atakować dalej. Po południu dowódca Panz.G.R. 111 melduje, że przebieg HKL, głębokość pozycji i wydzielenie odwodów znacznie wzmocniły obronę, i uznaje pozycję wg sytuacji i zachowania wroga za możliwą do utrzymania.

15.7.43 o 18:50 dowódca Panz.G.R. 111 melduje przybycie 3./Pi-Lehr-Btl. Panz.G.R. 110 i 111 dostają rozkaz użycia 3. Kp. w nawiązaniu do dotychczas użytych części Pi-Lehr-Btl. tak, by granica z Panz.G.R. 110 przesunęła się o 500 m na zachód; nowa granica ma obowiązywać po przegrupowaniu w ciągu nocy. Wieczorem Ia informuje szefa sztabu o ocenie wroga: dywizja nie spodziewa się już kontynuacji ataków wroga; straty poniesione przez niego w ostatnich dniach są takie, że musi zrezygnować z dalszych ataków. Po południu wpływa rozkaz armii, w którym O.B. wyraża dywizji uznanie za sukces obrony.

16.7.43 o 2:35 wróg siłą 2 kompanii atakuje lewe skrzydło Panz.G.R. 111, a o 3:15 pozycje przy pkt. 248,3; oba ataki zostają odparte. 3./Pi-Lehrbtl. zluzowało w nocy części Panz.G.R. 110 i 111. Poza niewielkim ogniem artylerii, Salvengeschütze i moździerzy po obu stronach dzień spokojny. S. Werf.-Rgt. 1 przybył z 2 dywizjonami i zajął stanowiska ogniowe. O 14:00 dowódca korpusu informuje dowódcę dywizji o nowej sytuacji; Ia przedstawia korpusowi ocenę: wróg prawdopodobnie wycofał siły, zwłaszcza czołgi; nie należy się spodziewać nowych ataków na front dywizji; w całym odcinku dywizji nie obserwowano już czołgów wroga.

17.7.43 o 1:30 rozkaz korpusu: od 6:00 dywizja podporządkowana II. SS-Panzerkorps; kończą się podporządkowania Brüko 676, Fla-Btl.(mot) 616 i s. Werf.-Rgt. 1. O 8:00 w sztabie dywizji K.G. Obergruppenführer Hauser omawia użycie dywizji w Unternehmen „Roland”; o 9:30 „Roland” zostaje odwołany, odpowiednio uchylony zostaje rozkaz o zakończeniu podporządkowań Fla-Btl.(mot) 616, Brüko 676 i s. Werf.-Rgt. 1. 18.7.43 o 14:15 SS-Panzerkorps rozkazuje, że od 18:00 dywizja znów podlega XXXXVIII. Panzerkorps.

17.7.43 o 11:45 XXXXVIII. Panz.-Korps rozkazuje wycofanie Pi-Lehr-Btl. 1; do Panz.G.R. 110 i 111 wydane zostają odpowiednie rozkazy, między pułkami wracają dawne granice. Od 15:50 Panz.A.A. 11, Panz.G.R. 110 (16:45) i 111 (17:00) meldują podstawienia wroga przed frontem od kompanii do batalionu; są rozbijane skupionym ogniem broni piechoty, artylerii i Salvengeschütze. O 17:20 wszystkie oddziały meldują rozbicie podstawień i ciszę przed frontem. O 23:15 Panz.G.R. 110 melduje zluzowanie części Pi-Lehr-Btl. 1.

18.7.43 o 0:25 wpływa rozkaz korpusu na 18.7. O 1:00 Pz.A.A. 11 zluzowała części Panz.G.R. 111 przy 227,0; o 2:45 Panz.G.R. 111 melduje zluzowanie ostatnich części Pi-Lehr-Btl. 1. W nocy wróg wypadem silnego patrolu na pkt. 227,0 zostaje odparty; własne patrole stwierdzają niezmienne zachowanie wroga. O 4:00 ruchy wroga w „Polypenwald” zwalczane artylerią. O 8:10 atak siłą pułku z „Handschuhwald” na południe zostaje w ogniu artylerii; o 8:15 po silnym przygotowaniu artyleryjskim atak na pkt. 227,0 zostaje odparty. Na wschodnim brzegu odcinka Bolotinka wróg naciska za cofniętym skrzydłem SS-Totenkopf i flankuje stamtąd własne pozycje na zachodnim brzegu. O 12:20 SS-Korps rozkazuje cofnięcie części Pz.A.A. 11 na prawy brzeg; o 12:25 rozkaz przekazano. Wróg wzmacnia się na całym froncie; naliczono do 40 czołgów wroga maszerujących głównie na SW; wskutek tego Pz.Rgt. 15 dostaje rozkaz przegrupowania z masą przy Rollbahn. O 14:15 SS-Panz.-Korps rozkazuje, że od 18:00 dywizja podlega znów XXXXVIII. Panzerkorps. Po południu kilka wypadów wroga na front dywizji odparto. O 15:10 XXXXVIII. Panz.-Korps rozkazuje przesunięcie trossów w rejon Tscherkasskoje i na SE od niego.

18.7.43 o 15:40 szef sztabu informuje: po wyłączeniu dywizja nie dostanie w najbliższych dniach zadania w nowym rejonie; służby tyłowe i zaopatrzeniowe maszerują od razu; przeniesienie dywizji w nocy 18/19.7. O 16:00 oddziały przez oficerów ordynansowych zostają poinformowane o rozwoju sytuacji i dostają rozkaz natychmiastowego odsunięcia trossów i wszystkich zbędnych pojazdów bojowych do rejonów trossów wskazanych na mapie; kontynuowana jest akcja zbierania zdobyczy i niszczenia; o rozkazie nie wolno nic przekazywać radiem ani telefonem. O 16:50 rozkaz korpusu: korpus odrywa się od wroga jeszcze dziś w nocy; silne ariergardy zapobiegają naciskowi i odchodzą później; w rejonie pkt. 260,8 ma zostać zajęta tymczasowa pozycja przyjęcia, którą trzeba utrzymać następnego dnia; wyjście z nowej pozycji tylko na rozkaz korpusu; ruch zaczyna się o zmroku. O 17:15 nowa linia „E”; korpus rozkazuje odejście małymi skokami, najpierw do wzg. 260,6, potem dalej. Dywizji zostają podporządkowane Werf.-Rgt. 55 i Pi-Btl. 666; s. Werf.-Rgt. 1 zostaje wyłączony i maszeruje do 3. Pz.Div. O 17:35 decyzja szefa sztabu: korpus zgadza się na cofnięcie frontu do bloku wzgórz 260,8 ze skrzydłami wygiętymi do tyłu; dywizja odchodzi o 21:00 z masą sił, prawym skrzydłem przy SS-Totenkopf, lewym przy 3. Pz.Div.

18.7.43 dalsze punkty rozkazu o odejściu na południe: wokół bloku wzgórz 260,8 ma zostać zajęta jeszcze nierozpoznana pozycja pośrednia; granice wg mapy sytuacyjnej. Pz.Rgt. 15 jednym dywizjonem osłania odejście, drugim zajmuje pozycję przyjęcia przy 260,8. Pz.A.R. 119: I. dywizjon do współpracy z Panz.G.R. 111, II. z Panz.G.R. 110, III. ogniem nakładającym; zajmują nowe stanowiska ogniowe „skokami”. Pz.A.A. 11 po osiągnięciu pozycji pośredniej i nawiązaniu łączności z SS-Totenkopf zostaje wyłączona i przeciągnięta do nowej pozycji, gdzie od razu zaczyna jej rozbudowę. Panz.Pi.Btl. 209 znów bezpośrednio podporządkowany dywizji; zostawia przy ariergardach komanda saperskie do wysadzania obiektów inżynieryjnych i minowania. Panz.Jäg.Abt. 61 po dojściu do pozycji pośredniej podporządkowana Panz.G.R. 111. H.Flak-Abt. 277 od świtu zapewnia obronę przeciwlotniczą pozycji pośredniej. Fla-Btl.(mot) 616 do ochrony przed celami naziemnymi: po jednej kompanii jako oparcie przy Panz.G.R. 110 i 111. O 19:00 dywizja zmienia stanowisko dowodzenia do Distr. Stanowaja, tam gotowa do pracy. O 21:00 korpus rozkazuje, by ariergardy pozostały przy wrogu, aż ten naciśnie; Ia zwraca uwagę korpusowi, że ruchy już ruszyły i wykonanie rozkazu jest ledwo możliwe. Odejście przebiega planowo, niezauważone przez wroga; także ariergardy odrywają się niezauważone.

19.7.43 o 1:40 wpływa rozkaz korpusu na 18 i 19.7; o 2:00 masa dywizji zajęła nową pozycję, wróg spokojny. Od 4:00 rozkaz przez oficerów ordynansowych: dalsze odejście w nocy 19/20.7 (początek jeszcze zostanie rozkazany) na pozycję rozpoznawaną przez komanda przednie i rozbudowywaną odwodami; granice wg mapy; do budowy pozycji po obu stronach Rollbahn do Panz.G.R. 110 trafia kompania saperów (254,5); Pz.Rgt. 15 wspiera odejście; po jednym dywizjonie Panz.A.R. 119 przydzielone do współpracy z Panz.G.R. 110, Panz.G.R. 111, Panz.A.A. 11 i Panz.Pi.Btl. 209. O 5:20 dowódca Panz.G.R. 110 zostaje wyłączony i dostaje zadanie rozpoznania i budowy, odcinek przejmuje dowódca Panz.G.R. 111. O 5:40 Panz.A.R. 119 melduje pierwsze wyczuwanie wroga przy pkt. 244,8; o 7:10 Fla-Btl.(mot) 616 ma być użyty do obrony przeciwlotniczej po obu stronach Rollbahn w rejonie Krassnaja Dubrowa; o 7:20 wróg siłą kompanii idzie przez pkt. 248,3 na południe; o 11:30 piechota wroga podeszła na 1,5 km do pozycji. O 11:15 wg rozkazu korpusu dywizja ma odejść dzisiaj; oficerowie ordynansowi przekazują rozkaz: dywizja odchodzi w nocy 19/20.7 na rozpoznaną linię; grupa ariergardy (dywizjon pancerny, dywizjon artylerii, kompania na SPW, kompania saperów) zostaje przy wrogu do 23:00; pozostałe części odchodzą: 20:00 mieszany dywizjon pancerno-szturmowy „Fischer”, 20:30 2 dywizjony artylerii, 21:15 części Panz.G.R. 110 bez 3. Kp., 21:30 Panz.G.R. 111. Ariergarda po odejściu zatrzymuje się na chwilę przy Illinskij, by umożliwić odejście artylerii; opancerzona grupa „Fischer” przenosi się natychmiast jako odwód uderzeniowy na wschodni brzeg Worskli; rozkazy dla Panz.Jäg.Abt. 61 przez radio.

19.7.43 o 15:40 dowódca Pi-Btl. 666 melduje się; ma zająć, rozbudować i utrzymać nowy odcinek wg mapy; w ramach wzmocnienia podporządkowana mu zostaje kompania Panz.Pi.Btl. 209. Dywizja zmienia stanowisko dowodzenia (od 18:00; o 20:15 gotowość pracy w lesie 2 km na wschód od Olchowki). Po południu wróg naciska tylko po obu stronach Rollbahn przy pkt. 260,8 i podsuwa duże masy piechoty; wzmacnia ogień artylerii i Pak na linię przednią i tyły. Z podsłuchanego radiogramu wynika, że wróg ma za cel natarcia wzg. 260,8. Od 19:45 odejście przebiega planowo i bez zakłóceń. W nocy 19/20.7 spokój; mimo silnego nacisku wroga na lewe skrzydło odejście i ruch do zajęcia nowej pozycji udają się planowo; o 4:45 20.7.43 wszystkie części zajęły nową pozycję; o 5:30 wróg wysuwa czołgi przed front dywizji.

20.7.43 w rejonie wzg. 249,3 i 260,0 naliczono 40–50 czołgów; korpus zostaje poinformowany o wzmocnieniu wroga: w ciągu przedpołudnia wróg podsunął się na szerokim froncie, rozpoznanie lotnicze i obserwacja wykazują ok. 50 czołgów. O 10:05 wróg atakuje po raz pierwszy I./Panz.G.R. 111; o 10:25 Pi-Btl. 666 musi cofnąć przednie ubezpieczenie przy kościele Jakowlewa pod naciskiem przeważających sił. O 10:30 oficer łącznikowy SS A.R. 3 melduje się; pułk jest użyty do wsparcia obrony dywizji. O 11:25 Panz.G.R. 110 dostaje rozkaz zajęcia 230,1 i nawiązania łączności z 3. Pz.Div. O 12:20 korpus rozkazuje, by 3./Pi.Btl. 666, która dołączyła do batalionu z własnej decyzji, natychmiast maszerowała do 3. Pz.Div.; w zamian kompania Panz.Pi.Btl. 209 zostaje podporządkowana Pi.Btl. 666. O 12:51 Pz.Rgt. 15 dostaje rozkaz, że wg rozkazu korpusu ma być gotowy także do użycia przy 167. Inf.-Div.; należy rozpoznać drogi dojścia. O 14:45 podsumowanie sytuacji: wróg od 10:00 atakuje na całym froncie siłami do pułku; ataki wspierają czołgi i poprzedza je skupiony ogień artylerii, Gr.W. i Salvengeschütze; dotąd ataki udawało się oczyszczać kontrnatarciem; spodziewana jest kontynuacja. Wg rozpoznania lotniczego wróg dowozi z północy dalsze silne siły; naliczono do 70 czołgów. Ia zwraca uwagę korpusowi, że odciągnięcie jakichkolwiek części piechoty, a tym bardziej czołgów, na prawe skrzydło lub do 167. I.D. jest nie do przyjęcia.

20.7.43 Ia odrzuca twierdzenie korpusu, że dywizja ma dość wsparcia artyleryjskiego: wskazuje na bardzo długi front, słabe siły piechoty (stąd konieczność użycia Pi-Btl. 666) i ogromnie skupione siły wroga. O 14:50 Panz.A.A. 11 melduje nowe ataki wroga z wsparciem czołgów. O 16:41 Panz.Pi.Btl. 209 dostaje rozkaz zluzowania całością sił kompanii Pi.Btl. 666, która wychodzi. O 17:10 Ia informuje K.G.: przed frontem Panz.G.R. 111 samym utworzyły się trzy grupy czołgów wroga w sile 80–90 czołgów; przy Panz.A.A. 11 zaobserwowano dodatkowo 61 czołgów; punkt ciężkości ataku wroga spodziewany przy Rollbahn; jeśli wróg nie zaatakuje jednocześnie z prawej i z lewej, dywizja uważa, że opanuje sytuację. Po południu wróg stale atakuje z wsparciem czołgów; kontrnatarcia przy skutecznym wsparciu artylerii i Werferów udaremniają wszystkie próby przebicia pozycji; przy Panz.G.R. 111 trzeba cofnąć front. O 19:30 szef sztabu u dywizji omawia sytuację; uważa obronę za możliwą do utrzymania tylko przez atak. Wieczorem ataki wroga ożywają. Od 21:30 na froncie cisza. Pi-Btl. 666 wyłączony i maszeruje do 3. Pz.Div. O 23:10: wróg mimo silnych ataków z czołgami nie zdołał wdrzeć się w własną HKL.

21.7.43 w nocy w zasadzie spokój, słaba aktywność lotnicza wroga; obustronny ogień zakłócający artylerii i czołgów, słychać czołgi wroga przed HKL. Wczoraj miejscami cofnięta własna linia zostaje ostatecznie zajęta, a odcinki w batalionach uporządkowane. Lewe skrzydło Panz.G.R. 110, wysunięte wczoraj na prawe skrzydło 3. Pz.Div. do 230,1, zostaje wskutek wdarcia wroga przy 3. Pz.Div. cofnięte do dawnej linii w nawiązaniu do 3. Pz.Div. O 4:20 atak batalionu z czołgami przed Panz.A.A. 11; przebicie 6 czołgów w tym odcinku. O 5:20 rozkaz dla Panz.G.R. 110: dwie wczoraj dowiezione kompanie Fla-Btl.(mot) 616 mają wyruszyć, jedna do Panz.A.A. 11, jedna do Panz.G.R. 111, z podporządkowaniem tym jednostkom; Fla-Btl.(mot) 616: 1 kompania odwodem dywizji, sztab zmienia stanowisko w pobliże dywizji. O 5:30 atak batalionu wroga z czołgami przed II./Panz.G.R. 111; przebicie 10 czołgów wroga z przejechaniem panzergrenadierów przy II./Panz.G.R. 110; przebicie zostaje oczyszczone. O 7:00 wróg dalej atakuje siłą do 1 batalionu z wsparciem czołgów w kilku miejscach odcinka dywizji; nowy atak batalionu piechoty na szwie „11./3. Panz.-Div.” (zapis w źródle) dotyka lewe skrzydło Panz.G.R. 110. Szef sztabu XXXXVIII. Panz.-Korps informuje o zamiarze, by Luftwaffe wspierała po obu stronach drogi północ–południe.

21.7.43 szef sztabu XXXXVIII. Pz.-Korps zapowiada wniosek o wsparcie Luftwaffe po obu stronach drogi północ–południe. O 7:15 sytuacja przy Panz.A.A. 11 wyjaśniona, kompania powoli wraca do dawnej HKL. Trwa walka czołgów przed II./Panz.G.R. 110. O 8:10 nowe ataki z czołgami przy Panz.A.A. 11; brakuje amunicji u wspierających dział szturmowych. O 8:40 przebicie przy 230,5 w środku, a oba skrzydła dywizjonu walczą mniej więcej w dawnej HKL. O 9:00 sytuacja przed Panz.G.R. 110 oczyszczona; do tej pory w ciągu przedpołudnia zestrzelono przed odcinkiem dywizji ok. 25 czołgów. O 10:00 atak przy Panz.A.A. 11 stanął; rozpoczyna się kontrnatarcie dla osiągnięcia skróconej HKL w przebiegu mniej więcej na południe od drogi wschód–zachód. Przed innymi odcinkami dywizji na razie brak ataków wroga. O 11:00 atak rosyjskiego batalionu przed I./Panz.G.R. 111; przed Panz.Pi.Btl. 209 stoi 17 czołgów wroga.

21.7.43 o 7:50 dowódca/szef sztabu XXXXVIII. Panz.-Korps informuje telefonicznie: dywizji zostaje podporządkowana i dowieziona Panther-Abt. 52 do ataku o ograniczonym celu. O 10:00 dowódca Panther-Abt. 52 melduje się na stanowisku dowodzenia; dywizjon zostaje podporządkowany Panz.-Rgt. 15. Rozkaz dla Panz.-Rgt. 15: z Panther-Abt. 52 uderzyć na północ po obu stronach Rollbahn i po „Verrichtung” [tak w źródle] rosyjskich czołgów obserwacyjnych w rejonie 251,2 skręcić na wschód (odręczna wstawka „nach Osten”) dla odciążenia własnego frontu. Arko 144 wspiera planowany wypad Panter; dowódca dywizji z powodów terenowych postanawia po uderzeniu do 251,2 skręcić na zachód (w tekście S0523 „nach Westen”). O 12:15 wypad na północ wzdłuż Rollbahn zostaje przesunięty (meldunek do XXXXVIII. Panz.-Korps), a Panther-Abt. 52 trafia po 1 kompanii do oczyszczenia wdarć na prawym i lewym skrzydle.

21.7.43 o 11:30 9 pancernych samochodów rozpoznawczych wroga przebija się w odcinku Panz.A.A. 11 do 243,2; część zniszczona, reszta ucieka. O 11:45 Panz.Pi.Btl. 209 melduje, że 20 czołgów wroga wdarło się w HKL i prze już na południe. O 12:15 kolejny atak czołgów przed frontem Panz.G.R. 110; wrażliwe straty własne u Panz.Pi.Btl. 209. Lewe skrzydło I./Panz.G.R. 110 jest już flankowane przez czołgi wroga i musi zostać cofnięte, bo nie ma już łączności z 3. Panz.-Div. Sytuacja przy Panz.Pi.Btl. 209 niejasna.

21.7.43 o 11:35 dywizja informuje XXXXVIII. Panz.-Korps o zamiarze cofnięcia frontu w nocy 21/22.7.43; prace przygotowawcze do wycofania trossów i składów; przygotowania do odejścia oddziałów. Atak batalionu piechoty przy Panz.A.A. 11 zostaje rozbity artylerią, wróg musi się okopać; luźna łączność między kompaniami przywrócona przez rozciągnięcie lewego skrzydła 167. I.D.; mniej więcej wzdłuż północnego skraju lasu przywrócono też łączność z lewym sąsiadem. O 14:10 korpus poinformowany o odejściu dywizji przez pozycję 332. I.D., która już zajęła linię 224,2 – 283,6 – północny skraj Triretschkoje; ariergardy dywizji z początkiem ruchów marszowych podporządkowane 332. I.D.; początek odejścia o 20:30. Aktywność lotnictwa szturmowego wroga. O 14:30 sytuacja przy Panz.Pi.Btl. 209 prawie oczyszczona: kompania, która cofnęła się przed przebiciem czołgów wroga, w kontrnatarciu prawie odzyskała starą pozycję; kilka czołgów wroga jeszcze przed prawym skrzydłem batalionu. O 14:55 K.G. na stanowisku dowodzenia: szczegóły ruchów odejścia. O 16:00 sytuacja przy Panz.A.A. 11: stanowisko dowodzenia dywizjonu musiało ustąpić przed atakiem czołgów i piechoty wroga i znajduje się 1,5 km na SE od 243,2; kompania Panter na wzg. 243,2 w walce z czołgami wroga; kompanie dywizjonu rozpoznawczego „jeżą się”; przed Panz.Pi.Btl. 209 jeszcze 6 T-34; piechota wroga spokojna; przed Panz.G.R. 111 cisza. Panz.G.R. 110 jest flankowany na lewym skrzydle przez ok. 30 czołgów wroga; łączności z 3. Panz.-Div. jeszcze nie nawiązano. O 16:30 odprawa o ruchach odejścia w nocy; rozkazy dla adiutantów i oficerów ordynansowych oddziałów.

21.7.43 rozkaz odejścia masy dywizji (godziny: wyjście z pozycji / przekroczenie punktu startowego). Punkt startowy Bykowka (droga wschodnia): A.R. 3 (SS „T.”) 19:30/20:15, I./W.R. 55 20:30/21:15, III./Panz.A.R. 119 20:50/21:35, Fla-Btl. 616 (bez 1 Kp.) 20:00/21:50, Panz.Pi.Btl. 209 (bez 1 Kp.) 20:30/22:30, Panz.G.R. 111 20:30/23:15. Punkt startowy Olchowka (droga zachodnia): H.Flak-Abt. 277 19:30/20:15, W.R. 55 (bez I.) 20:00/20:35, Panz.A.R. 119 (bez I. i III.) 20:40/21:15, Pi-Btl. 666 (bez 1 Kp.) 20:30/22:30, Panz.G.R. 110 (bez I., z 2. Kp.) i Panz.Jäg.Abt. 61 20:30/22:30. Drogi marszu: wschodnia Bykowka – Tomarowka, zachodnia Olchowka – Dragunskoje – Tomarowka; rejon zbiórki oddziałów wg mapy sytuacyjnej. Ariergardy odchodzące pod naciskiem wroga zostają podporządkowane 332. I.D.: lewa grupa (na zachód od Worskli) pod dowódcą Panz.-Rgt. 15 (Panz.-Rgt. 15, I./Panz.G.R. 110 bez 2. Kp., I./Panz.A.R. 119, 1. Kp. Pi.Btl. 666), prawa grupa (na wschód od Worskli) pod dowódcą Panz.A.A. 11 (Panz.A.A. 11, jedna grupa pancerna, 1 bateria Panz.A.R. 119, 1 Kp. Panz.Pi.Btl. 209, 2./Fla-Btl.(mot) 616). Z początkiem odejścia kończą się podporządkowania W.R. 55, SS A.R. 3, Pi-Btl. 666 i Panther-Abt. 52.

21.7.43 o 17:00 walki przy Panz.A.A. 11 trwają z wielkim uporem; sytuacja jest tu jeszcze niejasna; pojedyncze grupy trzymają się zaciekle między przebitymi silnymi siłami piechoty i czołgów. O 18:00 kontrnatarcie czołgów na lewym skrzydle Panz.G.R. 110 udaje się; przebite czołgi wroga zostają zniszczone lub zmuszone do skrętu we współdziałaniu z 3. Panz.-Div.; łączność między obiema dywizjami przywrócona. O 18:30 stanowisko dowodzenia zmienia miejsce na Domnin, na wschód od Tomarowka; tam o 20:30 gotowe do pracy. Walki przy Panz.A.A. 11 i Panz.Pi.Btl. 209 trwają; własne oddziały muszą się dalej wycofywać; dowódca Panz.A.A. 11 pada. Odejście Panz.G.R. 110, 111 i H.Fl.Abt. 277 zaczyna się planowo. Rozkaz korpusu o odejściu dociera do dywizji dopiero o 22:00 na nowym stanowisku dowodzenia; dotyczy marszowego podporządkowania 10. Panz.Brig. inaczej niż rozkaz ustny K.G. z popołudnia (wg niego miała być podporządkowana 3. Panz.-Div.); odpowiedni meldunek do korpusu.

21.7.43 o 24:00 ruchy odejścia masy dywizji przebiegają w głównych zarysach planowo; odejście ariergard zaczyna się przy niewielkim nacisku wroga; ruchy marszowe dotąd płynne. Wg meldunku Panz.A.A. 11 z 20:45 dywizjon zebrał się ok. 3 km na południe od Jakowlewo przy Rollbahn i ubezpiecza z wsparciem części Panz.-Rgt. 15; nie udało się zebrać wszystkich części zupełnie rozproszonego dywizjonu; straty są dotkliwe. Odejście ariergard przebiega nadal ze stykiem z wrogiem. 22.7.43 o 1:00 nagła burza czyni drogi, zwłaszcza zachodnią, bardzo trudnymi, spowalnia ruchy marszowe i powoduje korki. O 3:00 odejście ariergard zakończone; stojące patrole czołgowe stykają się z wrogiem na południe od Olchowki i Bykowki; reszta za HKL 332. I.D., rejon 233,6. Ruchy masy dywizji posuwają się już tylko powoli lub stoją. O 6:00 części dywizji wchodzą do rejonu kwaterunkowego; Panz.G.R. 110 po poprawie pogody ponownie rusza w Dragunskoje. O 7:30 H.Flak-Abt. 277 melduje przybycie do rejonu kwaterunkowego; dostaje rozkaz użycia obu ciężkich baterii do obrony przeciwlotniczej: jednej w rejonie kwaterunkowym dywizjonu, jednej na SE od Tomarowka.

22.7.43 Fla-Btl.(mot) 616 melduje przybycie batalionu do rejonu kwaterunkowego bez kompanii pozostałej przy ariergardach. Panz.A.A. 11 melduje przybycie do rejonu kwaterunkowego; w nocy nie udało się już utrzymać kompanii w ręku dowodzenia, więc dowódca ariergard zwolnił dywizjon z własnej decyzji i zbiera się rano w swoim rejonie. O 8:00 opancerzona ariergarda zwalcza czołgi wroga pod Bykowką. O 10:25 K.G. na stanowisku dowodzenia dla orientacji; wstępny rozkaz korpusu: dywizja zostanie jutro przeniesiona marszem dziennym do rejonu na zachód od Graiworon do nowego użycia, szczegóły później. W ciągu przedpołudnia oddziały meldują ostateczne przybycie do rejonu kwaterunkowego; silne straty osobowe Panz.A.A. 11 i Panz.Pi.Btl. 209. Kończy się podporządkowanie Fla-Btl.(mot) 616.

22.7.43 o 12:00 Ia informuje 332. I.D. o 50 czołgach wroga na jej prawym skrzydle pod Bykowką. Jednocześnie 332. I.D. przekazuje rozkaz Pz.A.O.K. 4 o utworzeniu opancerzonej grupy uderzeniowej 11. Panzer-Division. Podporządkowanie dotychczasowych ariergard 332. I.D. kończy się; odpowiedni rozkaz ustny (przez adiutanta dywizji): Panz.-Rgt. 15 z podporządkowanymi I./Panz.G.R. 110, Stu.-Geschtz.Abt. 911 i I./Panz.A.R. 119 oderwać się od wroga i zebrać w rejonie Strelezkoje – Puschkarnoje. Poza tym Panz.G.R. 110 (bez I.) ma być utrzymywany w gotowości alarmowej w swoim rejonie kwaterunkowym; w razie użycia Panz.G.R. 110 i dotychczasowa opancerzona grupa ariergardy przejdą pod dowództwo dowódcy Panz.G.R. 110. O 13:00 części Panz.-Rgt. 15 jeszcze w walce z czołgami wroga pod Bykowką.

22.7.43 prace przygotowawcze i rozkazy do rozpoznania i podziału nowego rejonu zbiórki dywizji pod Graiworon. O 16:00 rozkaz korpusu: dywizja przenosi się 23.7.43 marszem dziennym do podanego rejonu na zachód od Graiworon; rozszerzenia tego rejonu dokonane już przez dywizję zostają zatwierdzone. Z rozkazu armii do 23.7.43, 14:00 za frontem 332. I.D. zostaje opancerzona grupa interwencyjna: Panz.-Rgt. 15, Stu.-Geschtz.Abt. 911, I./Panz.A.R. 119, I./Panz.G.R. 110; do jutra, 14:00 grupa otrzymuje rozkazy bezpośrednio od armii, której jest podporządkowana. Ponieważ korpus nie uważa za konieczne zatrzymywania całego Panz.G.R., grupa pozostaje w dotychczasowym składzie i pod dowództwem dowódcy Panz.Rgt. 15. Oficerom ordynansowym i adiutantom wydano ustne rozkazy o utworzeniu grupy interwencyjnej, marszu dywizji, drodze marszu, rejonach kwaterunkowych i ich rozpoznaniu. O 17:00 dowódca dywizji wraca od grupy interwencyjnej. Wobec sytuacji dowódca dywizji postanowił pozostawić prawą grupę pancerną na wzgórzu na południe od Bykowki na zboczu odwrotnym, bo oderwanie się od wroga mogłoby spowodować napływ silnych sił pancernych wroga związanych dotąd walką. Grupa pancerna na zachodniej Rollbahn zebrała się zgodnie z rozkazem w Puschkarnoje. Armia zgadza się z takim prowadzeniem walki i upoważnia dowódcę grupy interwencyjnej do wycofania także prawej grupy pancernej, jeśli pozwoli na to sytuacja.

22.7.43 o 19:30 udaje się jeszcze zatrzymać rozkaz dla oddziałów o marszu w rejon na zachód od Graiworon, bo telefon szefa LII. A.K.: od pół godziny 20 czołgów przejeżdża prawy batalion skrzydłowy 332. I.D. na południe w okolicy 252,4. Na rozkaz Pz.A.O.K. 4 11. Panz.-Div. zostaje od razu podporządkowana LII. A.K.; marsz dywizji na zachód wyznaczony na jutro odpada. LII. A.K. rozkazuje: grupa pancerna ma wykonać kontrnatarcie; reszta dywizji ma być gotowa tak, by o świcie 23.7 mogła ruszyć do kontrataku wzdłuż Rollbahn Tomarowka – Bykowka. Dowódca dywizji jedzie do korpusu. Rozkaz dla opancerzonej grupy interwencyjnej do wymarszu; wstępna informacja dla oddziałów: marsz na zachód 23.7 odpada, należy przygotować użycie na północny wschód. O 20:30 grupa pancerna ruszyła. Rozkaz LII. A.K.: masa dywizji ma być gotowa po obu stronach Rollbahn, mniej więcej na wysokości H. Strelezkoje – 223,2, by 23.7 móc być wcześnie użyta do ewentualnego kontrnatarcia. Rozmowa telefoniczna z 6. Panz.-Div. i 332. I.D. pokazuje, że zgłoszone wdarcie zostało już w większości usunięte; dywizja stoi więc na stanowisku, że wystarczy dalej trzymać w gotowości grupę pancerną, bez wyprowadzania dywizji z rejonu kwaterunkowego: bardzo wyczerpane wojska miałyby przynajmniej jedną noc spoczynku. LII. A.K. nie przyjmuje jednak tych zastrzeżeń i rozkazuje przygotowanie dywizji. Fla-Btl.(mot) 616 zostaje znów podporządkowany dywizji.

22.7.43 o 22:45 oficerom ordynansowym wydane zostają pojedyncze rozkazy przygotowania: 1.) Panz.A.A. 11 i Panz.Pi.Btl. 209 zostają w dotychczasowym rejonie kwaterunkowym w gotowości do wezwania. 2.) a) Panz.G.R. 111, Panz.Jg.Abt. 61 i 1 dywizjon Panz.A.R. 119 wyruszają 23.7 o 2:30 ze swoich dotychczasowych rejonów kwaterunkowych i stają w rejonie 223,2 i w lasach na południe od niego; b) Panz.G.R. 110 (bez I.) i 1 dywizjon artylerii wyruszają o 2:30 i maszerując wzdłuż drogi na wschodnim brzegu Worskli, stają w rejonie K. Strelezkoje i w jarach na wschód od niego; c) Fla-Btl.(mot) 616 przejmuje obronę przeciwlotniczą rejonu zbiórki. 3.) 23.7 o 4:00 odprawa dowódców na wzg. 220,5 (punkt obserwacyjny, u dowódcy dywizji), tam rozkazy bojowe. 4.) Dowódca Panz.A.R. 119 rozpoznaje stanowiska obserwacyjne i ogniowe i nawiązuje łączność z dowódcą A.R. 332 332. I.D. 5.) Do rejonów zbiórki mają być zabrane tylko najpotrzebniejsze pojazdy bojowe. 6.) 332. I.D. zostaje poproszona o komanda wskazujące miny, które oddziały mają oczekiwać i wprowadzić do rejonów zbiórki.

23.7.43 opancerzona grupa interwencyjna przesunęła się bez styku z wrogiem za HKL lewego skrzydła 332. I.D. i przy tym znów połączyła się w jedną grupę. O 2:40 LII. A.K. informuje o nowym wdarciu 20 czołgów wroga i rozkazuje przyspieszyć atak grupy pancernej; odpowiedni rozkaz dla dowódcy Panz.-Rgt. 15. O 4:00 sztab prowadzący zmienia stanowisko (las na E od 227,6), gotowy do pracy od 5:00. Dowódca dywizji na punkcie obserwacyjnym 222,5 przy odprawie dowódców: 2 T-34 w HKL w dolinie Worskli, przeciw którym użyto kilku czołgów grupy pancernej; poza tym zupełny spokój na froncie. Wdarcie wroga nie nastąpiło w takiej skali, jak meldowano. Grupy pancerne 6. i 11. Panz.-Div. mają kontakt wzrokowy; między obiema dywizjami jest luka (powstała bez działania wroga!), która ma być zamknięta przez części 6. Panz.-Div. O 5:30 opis tej sytuacji dla LII. A.K.; zwraca się uwagę, że wskutek alarmowego meldunku cała dywizja z dużymi trudnościami stanęła w gotowości. Korpus stoi na stanowisku, że gotowość pozostaje konieczna, bo rozwój sytuacji jest nieprzewidywalny. O 6:35 informacja od 6. Panz.-Div. o ataku wroga z Bykowki na południe: siła 1 pułk i 30 czołgów; łączność obu grup pancernych dla zwalczania i zniszczenia wroga. O 8:00 w oczekiwanym miejscu ataku pojawiły się dotąd 2 kompanie; dwa dywizjony artylerii w rejonie zbiórki zwalczają atak.

23.7.43 części grupy pancernej walczą z kilkoma czołgami wroga w odcinku Worskli; zniszczono 6 czołgów wroga. W dalszym przebiegu przedpołudnia kilka uderzeń piechoty wroga z wsparciem czołgów, zwłaszcza z jaru na południowy wschód od Bykowki, zostaje rozbitych artylerią i czołgami. Grupa pancerna 6. Panz.-Div. informuje o swojej decyzji ataku przez 224,2 na północny wschód i zdobycia wzg. 235,3. Dowódca Panz.-Rgt. 15 proponuje towarzyszyć temu atakowi i go wesprzeć; wymaga to jednak przesunięcia na wschód do południa od 224,2, bo atak czołowy masą dywizjonu pancernego jest niemożliwy z powodu własnych min na terenie. Dowódca dywizji zgadza się z takim prowadzeniem ataku i o 10:15 rozkazuje grupie pancernej wyjść szerokim łukiem przez 224,2 i ruszyć razem z 6. Panz.-Div. 1 kompania dołącza do ataku, ruszając czołowo wzdłuż Rollbahn na północ, by doprowadzić skrzydło 332. I.D., nieco cofnięte atakiem 8 czołgów wroga, z powrotem do dawnej HKL. Grupa pancerna stojąca jeszcze nad doliną Worskli też rusza na północ i zwalcza jeszcze pojedynczo stojące w rejonie czołgi wroga. LII. A.K. zatwierdza to prowadzenie ataku. O 12:00 grupa pancerna stoi przy 224,5 w łączności z grupą 6. Panz.-Div., gotowa do dołączenia do tego ataku; o 14:25 odpowiedni rozkaz dla Panz.-Rgt. 15.

23.7.43 o 14:45 prośba do 6. Panz.-Div., by także dołączyła do tego ataku; o 15:05 części własnej grupy pancernej ruszają. K.G. na wysuniętym stanowisku dowodzenia dla orientacji. Ocena dywizji: prowadzenie walki w tym dniu utrudniał fakt, że HKL 332. I.D. leży na stoku przednim, więc własne czołgi w ataku na stojące czołgi wroga byłyby w gorszej sytuacji; doświadczenie pokazuje stale, że w takim razie czołgi wroga wystrzeliwują własnych grenadierów z okopów, a własne czołgi nie mogą ich wesprzeć. K.G. zbada możliwość pozycji na stoku odwrotnym. Ponadto trudny przekaz rozkazów 6. Panz.-Div. do jej grupy pancernej utrudniał zgranie obu grup. O 16:00 obie grupy pancerne są w ataku, jak planowano; atak posuwa się wolno przeciw silnej obronie (Salvengeschütze, artyleria, czołgi i Pak); dotąd zniszczono ok. 15 czołgów wroga. W południe i po południu silne działania lotnictwa szturmowego i myśliwskiego typu IL 2 i Pe 2. Opór wroga przeciw atakowi obu grup pancernych rośnie. O 17:00 na osobisty rozkaz K.G. II./Panz.A.R. 119 zostaje ściągnięty w rejon na zachód od Kasarkoje, by stanąć przeciw wrogowi, który przebił się przy Butowo; atak grupy pancernej utknął w bardzo silnym ogniu wroga. O 17:30 opancerzona grupa zajmuje pozycję na stoku odwrotnym („interhang” [tak w źródle]) między grenadierami, którzy też tam stanęli w obronie.

23.7.43 I./Panz.G.R. 110 z I./Panz.A.R. 119 zostaje użyty do tymczasowego zamknięcia luki między 332. I.D. i 6. Panz.-Div.; informacja dla 6. Panz.-Div. i 332. I.D., która ma ten batalion jak najszybciej zluzować własnymi siłami. O 18:00 rozkaz dla Panz.-Rgt. 15: w nocy ubezpieczać HKL i szew między 6. Panz.-Div. i 332. I.D.; musi być zapewniona pewna łączność z grupą pancerną w dolinie Worskli; punkt ciężkości własnej obrony wzdłuż Rollbahn i jaru Bykowka. O 19:40 rozkaz dla Panz.G.R. 110 (przez oficera ordynansowego): dowódca Panz.G.R. 110 nawiązuje przez oficerów łączność z dowódcą I.R. 676 i utrzymuje ją, by w razie wdarcia wroga zapewnić natychmiastowe użycie II./Panz.G.R. 110; w takim wypadku ma działać samodzielnie, nie czekając na rozkaz dywizji; rozkaz dla Panz.G.R. 111 (ustnie dla dowódcy): rozpoznać możliwości użycia wzdłuż Rollbahn na północ. O 19:55 rozkaz telefoniczny szefa LII. A.K.: zadanie dywizji pozostaje prawdopodobnie na razie takie samo (ubezpieczenie HKL na prawym skrzydle 332. I.D. i szwu między 6. Panz.-Div. i 332. I.D.). O 20:00 rozkaz dla H.Flak.-Abt. 277: dywizjon staje po obu stronach Rollbahn w obronie przeciwlotniczej i zabezpiecza rejon zbiórki i rejon stanowisk artylerii; rozkaz dla Panz.A.R. 119 (drutem): zadanie na noc – nadzór HKL, ogień zakłócający i zaporowy. Przed frontem na razie tylko niewielka obustronna działalność ogniowa broni ciężkiej. Meldunek Panz.-Rgt. 15 (drutem): małe wdarcie 1–2 kompanii piechoty z kilkoma czołgami w przebiegu doliny Worskli; dowódca Panz.Rgt. 15 użył tam najpierw jednej kompanii I./Panz.G.R. 110, z zadaniem oczyszczenia wdarcia razem ze stojącą tam grupą pancerną. Dywizja rozkazuje: za obronę w tym odcinku odpowiada dowódca Panz.G.R. 110 z gotowym II./Panz.G.R. 110; kompania I./Panz.G.R. 110 zostaje na razie w miejscu wdarcia, ale zostanie zluzowana przez kompanię II./Panz.G.R. 110 i wróci do batalionu. O 21:45 II./Panz.A.R. 119 melduje, że zajęło pozycję 1 km na SE od Staraja Glinka i bierze udział w usunięciu wdarcia wroga pod Butowo. O 23:05 332. I.D. informuje na zapytanie, że o świcie zluzuje swoim Aufkl.-Abt. wydzielone części I./Panz.G.R. 110 między Rollbahn a Worskla; prosi jednak, by części I./Panz.G.R. 110 zostały jeszcze do 24.7 w południe w rejonie między prawą granicą a Rollbahn, by utrzymać łączność z lewym skrzydłem 6. Panz.-Div.; o 23:10 odpowiednie rozkazy dla Panz.-Rgt. 15. 24.7.43 o 0:50 kompania SPW przybywa do grupy pancernej Kamenny-Log.

24.7.43 o 4:35 rozkaz LII. A.K. (telefonicznie przez Ia): jeden pułk ma być gotowy w rejonie na wschód od Dragunskoje tak, by można go było użyć na północny wschód w kierunku 233 lub 216,1; jako rezerwa korpusu podlega bezpośrednio korpusowi; należy podjąć rozpoznanie i nawiązać łączność z I.R. 678; zapewnić przekaz rozkazów przez 332. I.D. O 4:45 odpowiedni rozkaz dla Panz.G.R. 111; 1./Panz.-Jäg.Abt. 61 pozostaje do tego podporządkowana. O 4:50 Panz.-Rgt. 15 melduje, że do zluzowania przybyły dotąd tylko słabe części A.A. 332. I.D. O 5:00 telefon Ia 6. Panz.-Div.: brak łączności z prawym skrzydłem 11. Panz.-Div.; o 5:20 meldunek Panz.-Rgt. 15: łączność jest; wróg wyczuwa słabymi siłami; zgrupowania czołgów i piechoty w rejonie Bykowki. O 5:40 meldunek Panz.G.R. 110 (drutem): G.R. 677 nie jest w stanie wprowadzić kompanii II./Panz.G.R. 110; zluzowanie SPW nie mogło więc nastąpić. Przez stałe rozpoznanie stwierdzono przed własnym frontem zgrupowania czołgów i piechoty wroga. O 6:05 rozkaz dla Panz.-Rgt. 15: rozpoznać możliwości przejścia przez liczne rowy przeciwczołgowe ze starej pozycji, by zapobiec zablokowaniu czołgów wroga przy Rollbahn. O 6:15 meldunek Panz.G.R. 111, że o 6:00 ruszył. O 6:30 rozkaz dla Panz.-Rgt. 15: musi być zagwarantowane, że I./Panz.G.R. 110 dostanie swój odcinek obok Aufkl.-Abt. 332. I.D., a nie że obie jednostki będą pomieszane. O 6:55 wobec sytuacji rozkaz dla Panz.A.A. 11 i Panz.Pi.-Btl. 209: oba oddziały natychmiast ruszają do dawnego rejonu zbiórki Panz.G.R. 111. O 7:00 Panz.G.R. 110 melduje, że sytuacja pod Kamenny Log wciąż nie jest do końca jasna; kompania I./Panz.G.R. 110 do zluzowania została znaleziona; zluzowanie trwa; rozkaz: kompania nie ma być użyta w HKL, tylko ubezpiecza własną grupę pancerną, bo podobno Kamenny Log nie jest jeszcze ostatecznie oczyszczone. O 7:15 wg meldunku G.R. 677, przekazanego przez Panz.G.R. 110, HKL pod Kamenny Log znów zamknięta; resztki wdartej piechoty wroga niszczone przez własną grupę pancerną i kompanię I., później II./Panz.G.R. 110. O 7:20 Führer 332. I.D.: HKL jest w ogólności utrzymana; zapewnia ostateczne wyjaśnienie sytuacji pod Kamenny Log.

24.7.43 o 8:55 rozkaz dla Panz.-Rgt. 15: sprawdzić możliwości wydzielenia jednej grupy pancernej i ustawienia jej jako rezerwy uderzeniowej. O 9:35 Panz.G.R. 110 melduje: części I.R. 677 oczyściły odcinek Kamenny Log, HKL jest ostatecznie obsadzona, kompania II./Panz.G.R. 110 wróciła do batalionu. O 9:50 atak lotnictwa szturmowego z zrzutem bomb jak wczoraj w pobliżu Div.Gef.Std. O 10:00 O.B. Pz.A.O.K. 4 generaloberst Hoth ląduje na stanowisku dowodzenia dywizji i daje się wprowadzić w sytuację. O.B. krytykuje użycie dywizji, jak zarządził je LII. A.K. (dywizja całkowicie rozerwana, brak jasnych odcinków, niejasne stosunki dowodzenia): dywizje pancerne nie mogą nigdy być użyte w HKL, to zadanie przypada wyłącznie dywizjom piechoty; obecne użycie dywizji w żadnym razie nie jest w duchu armii. Rozmowa O.B. z szefem LII. A.K. drutem w tym sensie. Po dłuższej rozmowie O.B. o 11:00 rozkazuje bezpośrednio dywizji: zadaniem dywizji jest tylko tak pobić wroga, który przebił HKL, by jak najwięcej mu zaszkodzić; rozpoznanie takiego ataku ma być natychmiast podjęte; użycie części dywizji w HKL O.B. wyraźnie zakazuje. O 12:10 w międzyczasie A.A. 332. I.D. przybyła i zluzowała części I./Panz.G.R. 110; została jeszcze jedna kompania między prawą granicą z 6. Panz.-Div. a Rollbahn; meldunek Panz.G.R. 110 drutem: sytuacja pod Kamenny Log oczyszczona, HKL obsadzona przez 332. I.D.

24.7.43 w rejonie zbiórki II./Panz.G.R. 110 są jeszcze stare pola minowe, które mocno utrudniają ruchy. O 12:45 podstawienie piechoty wroga przed odcinkiem A.A. 332. I.D. zwalcza Panz.A.R. 119. O 12:50 rozkaz dla Panz.Pi.Btl. 209 (ustnie dla dowódcy): sprawdzić stosunki minowe; rozminować z punktem ciężkości, zwłaszcza w rejonie Panz.G.R. 110 i po obu stronach Rollbahn, by ewentualny własny kontratak nie był związany z Rollbahn. W południe w zasadzie spokój; własna artyleria zwalcza zgrupowania piechoty wroga w rejonie Bykowki. W godz. 15:00–16:00 silne ataki lotnictwa szturmowego wroga. Telefoniczna wstępna informacja Ia LII. A.K.: prawdopodobnie Panz.G.R. 111 zostanie dywizji znów przekazany, by pozostała zwarta (zob. rozkaz O.B.). Wg rozpoznania lotniczego przed frontem LII. A.K. ok. 180 czołgów, masa przed naszym odcinkiem; być może własne wsparcie Luftwaffe 25.7. Próbuje się jak najszybciej przekazać dywizję znów XXXXVIII. Panz.-Korps. LII. A.K. zamierza najpierw całkowicie wyciągnąć grupę pancerną z HKL; stoi na stanowisku, że tylko dzięki użyciu naszych czołgów za HKL zapobiegnięto wdarciom wroga; zwalczanie wdarcia daleko za HKL jest utrudnione przez liczne zaminowania i trudny teren. Dywizja prosi, by Panz.G.R. 111 maszerował przed zapadnięciem ciemności, nie w nocy. O 17:00 własna artyleria nalotami ogniowymi zwalcza zgrupowania piechoty i czołgów w rejonie Bykowki; poza tym brak większych ruchów przed frontem. O 17:50 Panz.-Rgt. 15 melduje wykonanie przygotowań do wyłączenia II./Panz.-Rgt. 15; w walce zostają poza działami szturmowymi 8 Pz.III lg i 6 Pz.IV lg z III./Panz.-Rgt. 15. Strona boczna: Panz.A.R. 119 z le.F.H.Abt. 108 podporządkowany 332. I.D.

24.7.43 o 19:00 orientacja szefa LII. A.K.: korpus dąży do ponownego zebrania dywizji. Panz.G.R. 110 melduje (telefonicznie przez dowódcę), że wg G.R. 677 nacisk wroga z Wosnessenskij przy potoku Worskla; G.R. 677 prosi o wsparcie. O 19:30 rozkaz LII. A.K. (telefonicznie przez szefa): na podstawie rozkazów O.B. dywizja w rejonie Kamenny Log nie ma wiązać się użyciem sił piechoty; wsparcie gotowymi częściami pancernymi; obserwować rozwój sytuacji i meldować. Wstępna informacja szefa, że Panz.G.R. 111 zostanie dywizji teraz ostatecznie przekazany; podobnie II./Panz.A.R. 119 razem z s. Art.Abt. 108 zostanie podporządkowany Panz.A.R. 119; wzmocniony Panz.A.R. 119 zostanie podporządkowany 332. I.D. z wyraźnym zastrzeżeniem, że nie wolno zmieniać stanowisk; pisemny rozkaz nastąpi. O 19:40 rozkaz dla Panz.G.R. 110: bez użycia części II./Panz.G.R. 110 do ochrony mostu na Worskli, ale przygotować grupę saperską do ewentualnego wysadzenia zależnie od rozwoju sytuacji; na reszcie frontu poza częściowo żywym ogniem zakłócającym wroga spokój. O 20:15 wpływa pisemny rozkaz korpusu. O 20:20 rozkaz dla Panz.A.R. 119: II./Panz.A.R. 119 ma się samodzielnie przyciągnąć; dalsze rozkazy przez Kdr.A.R. 332, z którym należy nawiązać łączność. O 20:35 prośba do szefa LII. A.K., by Panz.G.R. 111 i II./Panz.A.R. 119 nie ruszały od razu, lecz dopiero o świcie, bo wskutek zupełnej ciemności i oberwania chmury w rejonie Kasazkoje marsz jest wyjątkowo trudny; szef zgadza się pod warunkiem, że obie jednostki faktycznie wyruszą o świcie (ok. 2:30); uprzedza, że może jednak dojść do tego, że wzmocniony Panz.G.R. 111 nie wróci do dywizji, lecz wg sytuacji wroga zostanie przesunięty dalej na wschód, np. do rejonu 6. Panz.-Div. lub 167. I.D. O 21:40 ostateczny rozkaz korpusu (telefon szefa): 1.) Panz.G.R. 111 i II./Panz.A.R. 119 mają być przyciągnięte do dywizji; podporządkowanie wg pisemnego rozkazu korpusu. 2.) Możliwe, że dywizja zostanie użyta: a) w rejonie na północ od Biełgorodu, na szwie 6. Panz.-Div. i 167. I.D.; b) na szwie 6. Panz.-Div. i 332. I.D.; wariant a) mógłby nastąpić dopiero we wczesnych godzinach rannych po uprzednim rozpoznaniu; w takim wypadku należałoby wyciągnąć użyte teraz w HKL części dywizji. Wobec tego rozkaz dla Panz.A.A. 11 (telefonicznie przez adiutanta): dywizjon rozpoznaje możliwości dróg dla marszu dywizji na wschód do Rollbahn Biełgorod–Kursk lub odcinka Dońca. Natychmiast po zapadnięciu ciemności atak lotnictwa wroga z silnymi bombami.

25.7.43 o 2:15 wpływa pisemny rozkaz korpusu; o 2:30 Panz.G.R. 111 wyrusza. Do rana spokój na froncie, utrzymuje się jednak aktywność lotnicza wroga. Grupa pancerna i I./Panz.G.R. 110 (bez 1 Kp.) zostają zgodnie z planem wyciągnięte jako rezerwa uderzeniowa dywizji. O 7:50 meldunek do korpusu (telefonicznie do szefa): przy szybko wymaganym użyciu dywizji części użyte w HKL nie mogą być wyciągnięte w dzień; decyzja korpusu, że te części mają wtedy pozostać w HKL; ponieważ marsz dywizji ze względu na drogi i tak zajmie trochę czasu, użyte części prawdopodobnie da się mimo to zluzować w porę przez 332. I.D. O 8:30 dowódca Panz.A.R. 119 melduje łączność z dowódcą A.R. 332; II./Panz.A.R. 119 jest użyty; propozycja dowódcy Panz.A.R. 119: zostawić ten dywizjon w rejonie Kasazkoje i nie wymieniać go, co byłoby konieczne przy jego przyciąganiu, na le.F.H.Abt. 108, żeby przy wyciągnięciu 11. Panz.-Div. cały rejon na wschód od Worskli nie został bez artylerii. O 9:10 punkt obserwacyjny i lotnicy rozpoznawczy melduje ruchy wsteczne na drodze Bykowka – Jakowlewo: działa i czołgi; o 9:12 telefoniczna orientacja korpusu; korpus zrazu nie uważa takich ruchów za ruchy odejścia. O 10:00 Panz.G.R. 111 w komplecie dotarł do nowego rejonu. Dalszy przebieg dnia na froncie spokojny. Własne rozpoznanie lotnicze nie wykazuje dowożenia nowych sił wroga; zamiarów ataku nie widać. Brak lotnictwa wroga; własna osłona myśliwska. Rozpoznanie dróg przez Aufkl.-Abt. do rejonu Doniec – Wyssloje – Rollbahn na Kursk – Schurawlinyj zakończone i jest oceniane. Rozmowa z 332. I.D. o wydzieleniu ostatniej użytej kompanii I./Panz.G.R. 110.

26.7.43 w nocy spokój na froncie, niewielka aktywność lotnictwa zakłócającego; przedpołudnie bez szczególnych wydarzeń. O 9:55 wstępna informacja szefa LII. A.K. (drutem): 1 pułk 11. Panz.-Div. zluzuje prawdopodobnie 1 pułk 57. I.D. w rejonie Dorogotsch – Iwanowskaja Lissiza; o 10:15 odpowiednia orientacja dla Panz.G.R. 111; o 11:35 odpowiedni rozkaz LII. A.K. przez F.S.; o 11:45 rozkaz dla Panz.A.R. 119 (drutem) i rozkaz wysłania komand przednich dla jednego dywizjonu artylerii (II.) i dla 1./Panz.-Jäg.Abt. 61 do wprowadzenia w przejmowany odcinek przy I.R. 167 (Kosilowo); rozkaz wymarszu zluzowujących oddziałów nastąpi; zluzowanie prawdopodobnie w nocy 28/29.7. O 12:05 szef LII. A.K. informuje na zapytanie o stosunki, jakich należy się spodziewać przy G.R. 164: szeroki odcinek, ale dobrze rozbudowana pozycja z drutem i minami; wróg nie pokazuje czołgów; ze względów bezpieczeństwa Panz.G.R. 111 ma być jednak przekazana 1 bateria Stu.Geschtz.Abt. 911 i podporządkowana na czas użycia; o 14:00 odpowiedni rozkaz dla dowódcy Stu.Geschtz.Abt. 911, który przybył na Div.Gef.Std. O 15:00 słaby atak piechoty wroga z czołgami po silnym przygotowaniu artyleryjskim; własne części pancerne biorą udział w obronie przy 215,4; atak wroga staje, jego czołgi się cofają. O 17:00 nowy atak wroga na szerokim froncie; o 18:00 z opancerzonej grupy rezerwowej 10 czołgów do 224,2; o 18:05 meldunek do szefa LII. A.K. drutem: szef potwierdza, że za ten odcinek wciąż odpowiada 6. Panz.-Div.; o 18:55 czołgi wroga w północnej części Kamenny Log w walce z własnymi działami szturmowymi; o 19:40 telefon Ia XXXXVIII. Panz.-Korps: „bierze do wiadomości”, że dywizja nie ma jeszcze wiążącego rozkazu o wyciągnięciu i przeniesieniu; przed 332. I.D. tymczasem utracono wzg. 233,6; o 21:00 szef LII. A.K. rozkazuje na zapytanie, że dywizja ma być gotowa do marszu od rana 27.7; zwraca się mu uwagę, że do tego konieczne jest jeszcze dziś w nocy zluzowanie 1 kompanii (I./Panz.G.R. 110); o 21:10 rozkaz dla Panz.-Rgt. 15 (drutem do dowódcy): by własne siły pancerne jak najdłużej móc zostawić za słabą HKL 332. I.D., należy rozpoznać, jak te czołgi można odciągać także w dzień niezauważenie przez wroga; o 22:00 ponowna orientacja G.R. 677, Panz.A.R. 119 i Panz.G.R. 111; o 22:35 szef LII. A.K. drutem: zluzowanie przy 215,4 (1 Kp. I./Panz.G.R. 111) ma przeprowadzić 167. I.D.

26.7.43 w uwagach strony bocznej KTB (S0562): „Division vernichtet heute seit Beginn des Rußlandfeldzuges durch die der Division kriegsgliederungsmäßig unterstellten Truppenteile den 2001. Sowjet-Panzer” (dywizja niszczy dziś, od początku kampanii rosyjskiej, przez oddziały podlegające jej wg organizacji wojennej, 2001. czołg sowiecki). W uwagach drugiej strony bocznej (S0564): „Der 2001. Panzerabschuß der Division wird in den Erläuterungen zum Wehrmachtbericht um 22,00 Uhr gebracht” (2001. zestrzelenie czołgu przez dywizję zostanie podane w objaśnieniach do komunikatu Wehrmachtu o 22:00).

27.7.43 w nocy spokój, niewielki obustronny ogień zakłócający. O 6:30 zluzowanie 1 kompanii I./Panz.G.R. 110 przez części 167. I.D. zakończone; kompania przybywa do batalionu. O 8:45 telefon szefa XXXXVIII. Panz.-Korps: „bierze do wiadomości”, że dywizja nie ma wiążącego terminu wyjścia, ale że przygotowania do marszu części przeznaczonych do zluzowania G.R. 164 poczyniono. Przed frontem 332. I.D. własny atak z wsparciem czołgów w celu odzyskania 233,6. O 10:45 rozkaz LII. A.K. (telefonicznie przez szefa): dywizja zostaje zwolniona z podporządkowania LII. A.K. i ma wszystkimi częściami wyruszyć w marsz do rejonu na zachód od Graiworon; o 10:47 rozkaz marszu dla Panz.G.R. 111; o 11:00 rozkaz dla oficerów ordynansowych o marszu wg tabeli czasowej. O 12:15 rozkaz XXXXVIII. Panz.-Korps Ia (drutem): dywizja ma się zebrać nie w obowiązujących od 5 dni rejonach, lecz w rejonie Saretschje – Iwanowskaja Lissiza – Poros – Lugowka; decyzja dowódcy dywizji: ponieważ nie można już zatrzymać wydanych rozkazów i wyznaczyć nowych rejonów, ruchy wygasają; dywizja zostanie potem przeniesiona z tego rejonu do nowego rejonu na północ od Worskli; odpowiedni meldunek do XXXXVIII. Panz.-Korps. O 12:30 sztab dywizji zmienia stanowisko do Alexandrowka, gotowy ok. 18:00. W ciągu wieczora i nocy oddziały przybywają mniej więcej planowo do rejonów zbiórki.

Przygotowania do ponownego przeniesienia dywizji w 2 dni marszowe: 28.7.43 wyruszają Panz.A.A. 11 o 10:00, Panz.Jäg.Abt. 61 o 12:00, Stu.Geschtz.Abt. 911 o 10:00, H.-Flak-Abt. 277 o 13:00, San.-Truppen 61 o 18:00, sztab dywizji o 15:00; 29.7.43 Panz.-Pi.Btl. 209 o 11:00, Panz.A.R. 119 o 9:00, Panz.-Rgt. 15 o 7:00. 28.7.43 przemieszczenia oddziałów przebiegają początkowo planowo, ale silna ulewa po południu mocno je opóźnia; udaje się jednak w zasadzie zakończyć planowane ruchy do zapadnięcia ciemności. Ostateczne stanowisko dowodzenia dywizji Duneika gotowe od 17:00. H.Flak-Abt. 277 dostaje zadanie rozpoznania ewentualnych zadań obrony przeciwlotniczej. Ustna rozmowa z Ia 57. I.D. na stanowisku dowodzenia dywizji: rozważenie możliwości szybkiego zluzowania przez zwarte użycie kolejnego dywizjonu artylerii 11. Panz.-Div.

29.7.43 planowane ruchy marszowe znów ruszają zgodnie z czasem. Rozpoznanie dróg zakończone przez Panz.-Pi.Btl. 209 i mapa dróg nowego rejonu kwaterunkowego dostarczona przez XXXXVIII. Panzerkorps pokazują, że prawie wszystkie drogi na północ, które wchodzą w grę przy możliwym użyciu, nie nadają się, zwłaszcza dla czołgów i dział szturmowych, mimo że korpus wcześniej opisywał te drogi jako zupełnie użyteczne; dywizja dzieli rejon odpowiednio i zgłasza to korpusowi. O 11:30 rozkaz rozpoznania dla Panz.-Rgt. 15. Na zapytanie wg rozmowy z Ia 57. I.D. korpus zgadza się na dalsze użycie dywizjonu artylerii, bo przyspiesza to też zluzowanie własnych użytych części. O 11:05 rozkaz dla Panz.A.R. 119 (oficerem ordynansowym): III./Panz.A.R. 119 zluzowuje I./A.R. 157 57. I.D. i zostaje jej podporządkowany; komanda przednie do Starossellje. Marsz ostatnich oddziałów do ostatecznego rejonu kwaterunkowego zakończony. O 12:12 rozkaz korpusu o dalszej budowie pozycji; po południu prace przygotowawcze (HKL w odcinku Panz.G.R. 111, druga pozycja i pozycja ochronna artylerii przed rejonem kwaterunkowym dywizji). Odprawa z dowódcą Panz.G.R. 110; zostaje wyznaczony jako dowódca sztabu budowy i po uprzednim rozpoznaniu i podziale dywizji kieruje przyspieszoną rozbudową 2. pozycji. Noc bez szczególnych wydarzeń. 30.7.43 rozkaz dla Panz.G.R. 111 o rozbudowie HKL; rozkaz dla oddziałów (telefonicznie do adiutantów) o wykonaniu budowy pozycji; prace przygotowawcze i rozpoznania do budowy pozycji. 31.7.43 zakończenie rozpoznania do budowy pozycji w odcinku zachodnim; początek robót ziemnych; odprawa z saperem korpusu o użyciu saperów w pracach na drogach dywizji na północny wschód i północ.

Od 1.8.43 do 20.9.43 dywizja jest podporządkowana XXXXVIII. Pz.-Korps. Wg spisu w KTB Nr. 11 w tym okresie: walki w rejonie Graiworon, odejście na odcinek Boromlja, walki na północ od Achtyrki, odejście na pozycję Olesochnja oraz walki odwrotowe na zachód od Worskli między Achtyrką a Oposchnją.

2.8.43 o 06,00, po nocnej zmianie III./Gren.Rgt.164 (57. I.D.) przez II./Panz.Gren.Rgt.110, dywizja przejmuje odcinek Panz.Gren.Rgt.111 (II./Panz.Gren.Rgt.110 podporządkowany PGR111). Dodatkowo podporządkowane są 1./Panz.Jäg.Abt.61 i 1./Stu.Gesch.Abt.911.

3.8.43 o 08,45 XXXXVIII. Pz.-Korps (wróg atakuje LII. A.K.) nakazuje zaalarmować grupę pancerną (Panz.-Rgt.15), I./Panz.Gren.Rgt.110 i I./Panz.Art.Rgt.119 i przesunąć je do Striguny do dyspozycji 4. Panzer-Armee. Podporządkowanie korpusowi pozostaje bez zmian, użycie tylko przez armię; odmarsz ok. 11,30.

Od 04,30 4.8.43 atak wroga siłą batalionu piechoty na I./Panz.Gren.Rgt.111 i włamanie; kontratak Panz.Aufkl.Abt.11 pod Nowo i Russkaja Beresowka. I./Panz.Gren.Rgt.111 broniło odcinka 9 km przy bardzo małych stanach i cofnęło się na północny skraj obu Beresowka; utracono łączność z jedną kompanią.

4.8.43 do dywizji podporządkowano batalion 332. I.D. (III./Gren.Rgt.678) oraz kompanię ochrony sztabu korpusu. W rejon Potschajewo przybyła 7. Pz.-Div., której dowódca został wprowadzony w sytuację w sztabie dywizji o 16,00.

Od 06,25 5.8.43 rosyjski atak po silnym przygotowaniu artyleryjskim; ok. 08,30 atak ok. 20 czołgów wroga wzdłuż Rollbahn na południe. Oba bataliony Panz.Gren.Rgt.110 i III./Gren.Rgt.678 zostają rozbite, między PGR111 a PGR110 powstaje luka 6 km. 7. Pz.-Div. kontratakuje wzdłuż Rollbahn na północ.

5.8.43 pierwsze elementy grupy pancernej docierają o 16,35 do Lomnaja i podejmują walkę z czołgami wroga. Wieczorem korpus nakazuje utrzymać linię 218,5 – Iwanowskaja Lissiza – 213,3, a Ia korpusu żąda wypadu do Pokrowka zgodnie z rozkazem armii.

W KTB wspomniano poległego dowódcę pułku Panz.Art.Rgt.119 (data śmierci w tekście nie jest podana). 5.8.43 o 20,45 zatwierdzono tymczasowe dowodzenie pułkiem przez dowódcę Heer.Flak-Abt.277.

6.8.43 Panz.-Rgt.15 oczyszcza Golowtschino (09,15); III./Panz.-Rgt.15 w ciężkiej walce z silnymi działami Pak w Iwanowskaja Lissiza. O 15,40 II./Panz.-Rgt.15 wchodzi w południowy skraj Chotmyshsk, ale zdobycie miejscowości uznano za niemożliwe i batalion wycofano; ok. 16,00 atak 15 czołgów wroga z kot. 213,3.

Po południu 6.8.43 czołgi wroga pojawiają się w Graiworon (Panz.Pi.Btl.209 przejmuje obronę). O 19,05 30 czołgów wroga wdziera się do północnej części Dorogoschtsch; o 20,00 Panz.Gren.Rgt.110 odpiera atak na Dorogoschtsch (ok. 12 czołgów wroga zniszczono), rozproszone oddziały cofają się.

6.8.43 Panz.-Rgt.15 melduje o 19,05 brak paliwa uniemożliwiający wykonanie zadania, a o 19,20 trudności zaopatrzeniowe (nie może oderwać się od wroga). Stu.Gesch.Abt.911 zostaje o 19,10 zgłoszona jako całkowicie rozproszona i bez dowódcy po jego wypadnięciu.

7.8.43 grupa Lomnaja zostaje odcięta przez zablokowanie mostów w Graiworon (01,40); Gruppe Buchholz (Panz.Gren.Rgt.110) jest tymczasowo podporządkowana 7. Pz.-Div. (do 09,17). Korpus nakazuje cofnąć grupę Lomnaja nad Worsklę i utworzyć front obronny. O 12,00 Panz.Aufkl.Abt.11 opuszcza Lomnaja po udanym kontrataku i wysadza 3 mosty.

7.8.43 obserwowano ok. 20, potem 22 czołgi wroga i kolumnę ok. 50 pojazdów (15,00–15,40); ok. 45 czołgów i 1–3 bataliony piechoty wroga stoją pod Popowka (16,45). O 15,50 korpus nakazuje cofnięcie w nocy 7/8.8.43 na linię Tarassowka–Dernowoka. Mosty na Worskli i Worskliza są wysadzone, Panz.-Rgt.15 i Panz.Aufkl.Abt.11 mają się przebijać do Achtyrki (16,45). Stanowisko dowodzenia dywizji: 06,00 Jesdozkoje, 13,30 Poshnja, 18,00 Petschiny.

7.8.43 grupa Lomnaja jest zaopatrywana z powietrza (19,45) i ma dotrzeć do Trostjanetz. Gruppe Lauchert (Panz.-Rgt.15 z podporządkowanymi) zatrzymuje się o 23,00 na północ od Bairak, dalej na Achtyrkę.

7.8.43 o 10,45 rozkaz dla Panz.-Rgt.15: z resztkami artylerii i grenadierów pancernych, maszerując przez Golowtschino, przebić się na zachód.

7.8.43 o 12,35 rozkaz dla Panz.Aufkl.Abt.11: marsz pod dowództwem Kdr. Panz.Gren.Rgt.111 z podporządkowanymi Panz.-Rgt.15, I./Panz.Gren.Rgt.110 i częścią Panz.Artl.Rgt.119 do Bolschaja Pissarewka i na północny zachód od niej.

8.8.43 o 05,05 Gruppe Buchholz (Panz.Gren.Rgt.110) zostaje wyrzucona z Poshnja, nowa pozycja pod Dernowoje. Gef.Std. przenosi się o 13,30 do Ljudcha i ok. 16,45 jest zagrożone przez czołgi wroga od północy; ewakuacja przebiega bez strat osobowych. Trostjanez znajduje się pod ostrzałem czołgów i zostaje opuszczony (17,00), silne włamanie u Panz.Gren.Rgt.110; wieczorem pułk odchodzi na Boromlja.

8.8.43 Ib otrzymuje zadanie przeczesania kompanii warsztatowej w poszukiwaniu sprawnych czołgów i skierowania ich do Gef.Std. O 18,50 Panz.Gren.Rgt.110 dociera do Feldlager 2,5 km na zachód od Ljudsha w eskorcie 3 czołgów Panther przydzielonych przez korpus.

Od 07,00 9.8.43 Panz.Gren.Rgt.110 zdobywa Trostjanez atakiem ze wschodu na zachód. Resztki Panz.-Rgt.15, Panz.Aufkl.Abt.11, Panz.Artl.Rgt.119, Panz.Jäg.Abt.61 i Stu.Geschtz.Abt.911 przebiły się do Achtyrki; grupa pancerna z 20 czołgami dociera do Trostjanez (08,28). Panz.Gren.Rgt.110 z Panz.-Rgt.15 zdobywa też Ssmorodino.

9.8.43 dowódca 4. Panzer-Armee Generaloberst Hoth jest o 10,00 w sztabie dywizji. Stan dywizji wg KTB: siły bojowe spadły do minimum, stan fizyczny i zwłaszcza moralny załóg jest „bedenklich”, współdziałanie rodzajów broni niemożliwe. Panz.Gren.Rgt.111 zbiera się w Klimentoff i musi być całkowicie na nowo wyposażone i uzbrojone (braki w broni przeciwpancernej i drobnym sprzęcie); środki łączności utracone, sztaby do ponownego sformowania.

9.8.43 o 19,50 XXXXVIII. Pz.-Korps nakazuje wstrzymać atak i bronić się za odcinkiem Boromlja. Dywizja broni odcinka od południowego skraju Trostjanez do ujścia Belka-Bach do Boromlja (Panz.Gren.Rgt.110 po prawej, Panz.Gren.Rgt.111 po lewej); sąsiedzi: z prawej LII. A.K. (19. Pz.-Div.), z lewej 7. Pz.-Div.

10.8.43 odejście na odcinek Boromlja przebiega bez trudności, wróg infiltruje do Belka. O 12,20 atak kompanii z czołgami u mostu: jedyny sprawny Sturmgeschütz zniszcza 2, a potem kolejne 4 czołgi T34. Wieczorem akcja „Zuckerfabrik” (I./Panz.Gren.Rgt.111, Panz.Pi.Btl.209, wszystkie sprawne czołgi): cukrownia zdobyta, wróg trzyma jeszcze lasek na zachód od niej, który zdobyto ok. 22,15; „Eigene Verluste”. Belka ponownie obsadzona przez Panz.Aufkl.Abt.11 (21,15), objawy rozkładu i zmęczenia.

11.8.43 o 04,00 atak słabego batalionu piechoty wroga na północ od Stanowa, kontratak. O 12,15 stany: Aufkl.Abt. ok. 50 ludzi, I./Panz.G.R.111 ok. 80, II./Panz.G.R.111 ok. 100; Div.-Führer melduje dowódcy korpusu, że oddziały są „am Ende ihrer Kraft”, a oficerów o odpowiedniej osobowości jest niewielu. O 13,00 wróg dociera do środka Belka, o 16,45 Belka jest oczyszczona; o 17,10 atak batalionu z Trostjanez-Ost (Smorodino) na cukrownię zostaje odparty przez resztki Panz.Pi.Btl.209.

11.8.43 o 10,25 korpus podporządkowuje taktycznie resztki 19. Pz.-Div. (od 16,00). O 10,38 podporządkowana zostaje le.F.H.Abt.818 (2 baterie), o 13,05 bateria Sturmgeschütze z 10 działami do zniszczenia przyczółka wroga. Odcinek do Worskli przejmuje G.D., Panz.G.R.74 z 19. Pz.-Div. stoi w HKL od Worskli do Trostjanez.

Od 04,50 12.8.43 atak „Sandschlucht” na ostatni przyczółek wroga zachodnio od Boromlja: wróg w zasadzie rozbity, straty wroga, zdobycz i jeńcy. O 02,00 Eisenbahnbrücke Trostjanez na Boromlja została wysadzona przez Panz.Pi.Btl.209. Gef.Std. przeniesione o 13,50 do lasu 3 km na północ od Maschtschanka.

12.8.43 o 11,30 Div.-Führer zwraca uwagę szefa korpusu na brak oficerów, w szczególności 4 dowódców batalionów; bataliony prowadzą częściowo bardzo młodzi Leutnanci.

13.8.43 Kampfgruppe 19. Pz.-Div. (z dywizją) atakuje Litowka od 16,30 (przy atakowanej G.D.): o 18,05 Litowka zajęta, o 18,15 korpus ogranicza atak do „gewaltsame Erkundung”; o 21,15 atak przerwany, grupa wróciła do pozycji wyjściowej ze zdobyczą i jeńcami, ale z własnymi stratami.

13–15.8.43 korpus nakazuje przekazanie sił sąsiadom: bateria i potem resztki s.F.H.Abt.101 do 57. J.D. (13.8.43), 4 Sturmgeschütze do Bhf. Boromlja dla 57. J.D. (14.8.43), Alarm-Btl. 332. J.D. z przyczółka Klimentoff do G.D. (14.8.43), Stu.Gesch.Abt.911 podporządkowana 57. J.D. (15.8.43, 17,35).

17.8.43 o 08,45 korpus nakazuje natychmiastowy odmarsz grupy pancernej (Führer Obstlt. v. Lauchert) w rejon na północ od Boromlja do dyspozycji armii; o 10,07 marsz; o 11,02 korpus: grupa ma być początkowo prowadzona przez 11. Pz.-Div.; o 17,20 rozkaz zatrzymania i powrotu do Buimer; o 21,30 grupa staje się rezerwą armii (18.8.43). Ponadto o 11,37 korpus: dywizja ma przejąć odcinek szerokości batalionu od 112. J.D.; o 17,40 W.R.55 w ruchu do rejonu Panz.G.R.111.

Od 05,55 18.8.43 wypad 20–30 ludzi pod Nikitowo odparty; o 06,00 korpus kieruje grupę pancerną do dyspozycji LII. A.K. (Swetalowka); o 08,20 K.G.: 19. Pz.-Div. (poza Panz.G.R.74 i 1 dywizjonem artylerii) wyłączona do dyspozycji armii. O 09,04 wróg przełamuje 112. J.D.: Panz.G.R.111 z Panz.Jg.Abt.61 buduje front przeciwpancerny Grusskoje–211,5, II./Panz.G.R.110 do Buimer; o 10,30 zmiana Gef.Std. do lasu 4 km na wschód od Artemowka.

18.8.43 wróg wspierany czołgami i silną piechotą przełamuje front LII. Korps i posuwa się na południe i południowy zachód; 11. Pz.-Div. prowadzi ciężką walkę obronną, pod Gruschkoje obserwowano 17 czołgów wroga. Wobec głębokiego włamania na lewym skrzydle Div.-Kdr. proponuje odejście na linię Belka–Buimer i korpus się zgadza; Belka musi zostać opuszczona („keine zusammenhängende Front”), wieczorem linia Belka–Buimer jest obsadzona słabymi ubezpieczeniami.

18.8.43 dywizja podporządkowuje sobie rozproszone oddziały 112. J.D. (II./G.R.278 i G.R.110). 19. Pz.-Div. z wyjątkiem Panz.G.R.73 zostaje wyłączona z podporządkowania.

19.8.43 grupa pancerna zostaje podporządkowana 19. Pz.-Div. (rano), lokalne włamania wroga odparto kontratakami. O 08,35 szef korpusu zapowiada odejście dywizji na odcinek Oleschnja (Div. „sträubt sich” przed odejściem za dnia). Odejście o 13,30 przebiega planowo, ariergardy wiążą wroga pod Trostjanez i Stanowaja; wieczorem Gef.Std. 2 km na południowy wschód od Tschupachowka.

20.8.43 o 03,00 dywizja z masą sił jest za odcinkiem Oleschnja; rano 24 czołgi wroga pod Rassochowatoje, włamanie u 19. Pz.-Div. Lewe skrzydło dywizji „in der Luft”, więc Panz.A.A.11 kierowany jest do jego ochrony. Ok. 15,00 włamanie pod Star. Iwanowka zostaje odparte; wróg wprowadza kolumny z północnego wschodu. O 17,30 Gef.Std. przenosi się do lasu 2 km na południowy wschód od Lanratowka.

20.8.43 o 17,00 Div.-Führer melduje dowódcy korpusu: w razie ataku wroga w którymkolwiek miejscu brak środków i rezerw; wojsko jest przemęczone dwoma miesiącami ciągłych walk, stany są tak małe, że co 100–200 m stoi jeden żołnierz. Proponuje skrócenie frontu i odejście na pozycję cięciwy; K.G. odpowiada, że istnieje ścisły rozkaz trzymania się za wszelką cenę.

21.8.43 o 04,00 wróg przełamuje front na styku 11./19. Pz.-Div. i z ponad 10 czołgami dociera do Oleschnja; zapora przeciwpancerna zostaje przełamana, bo Sturmgeschütze odeszły z linii uzupełnić amunicję. O 05,15 kontratak (czołgi, Sturmgeschütze, Panz.Pi.Btl.209), o 09,45 Oleschnja jest oczyszczona. Ok. 10,00 ok. 20 czołgów wroga maszeruje na Bardanowka, ok. 11,00 ok. 600 piechoty wroga stoi w Pjatkin; od 16,00 Stuka na Pjatkin i Martynowka. O 17,35 Oleschnja zostaje opuszczona (ok. 12 czołgów wroga w miejscowości), wieczorem wróg zajmuje Gorjaistowka i wdziera się do Star. Iwanowka.

21.8.43 o 13,25 Panz.-Rgt.15, dotąd użyte w 19. Pz.-Div., ponownie podlega 11. Pz.-Div.; o 22,30 korpus informuje o rozkazie dla 19. Pz.-Div., by przejęła osłonę pancerną przeciw Pjatkin, co uwolni czołgi dywizji.

21.8.43 o 14,40 zapas amunicji artylerii wynosi ok. 10 pocisków na baterię (meldunek do korpusu); występują trudności z kierowaniem pojedynczymi Sturmgeschützami z powodu awarii łączności.

22.8.43 o 00,30 stan I./Panz.G.R.110 wynosi 43 ludzi; o 01,50 reszta I./Panz.G.R.110 zostaje okrążona w Star. Iwanowka, o 07,00 przebija się na zachód; II./Panz.G.R.111 odchodzi na południowo-wschodni skraj Gorjaistowka. O 01,15 Div.-Führer melduje szefowi sztabu korpusu, że bez dopływu nowych sił dywizja nie jest w stanie dalej prowadzić obrony; odpowiedź: walkę obronną ma prowadzić grupa pancerna dywizji.

22.8.43 podporządkowano dywizji: Fla-Btl.(mot)616 (ok. 05,00), Pi-Lehr-Btl.1 i Pi-Btl.48 (06,20), części W.R.55 (06,35). Korpus w ciągu dnia nakazuje, że Pi-Lehr-Btl.1 i Pi-Btl.48, o ile już rozmieszczone, zostają przy dywizji; 19. Pz.-Div. ma zamknąć włamanie od południa, 11. Pz.-Div. uczestniczy od zachodu.

22.8.43 atak grupy pancernej na Star. Iwanowka z udziałem saperów (od 07,50) zostaje o 11,30 zatrzymany przez silną obronę Pak, moździerzy i artylerii. Wieczorem atak dociera do środka Star. Iwanowka, ale zatrzymuje go ciemność; o 23,40 dowodzenie atakiem na 23.8.43 przejmuje Kdr. Panz.-Rgt.15 (Panz.-Rgt.15, I./Panz.G.R.110 bez 1. kompanii, Pi-Lehr-Btl.1, Pi-Btl.48).

23.8.43 od 05,00 atak 3 batalionów piechoty wroga z Oleschnja nie powiódł się; atak własny w rejonie Star. Iwanowka — zniszczono 2 czołgi T34; o 09,00 Star. Iwanowka jest w całości w rękach własnych, lecz między Star. Iwanowka a Budnoje pozostaje luka. Wieczorem wróg zbliża się piechotą do HKL; lotnictwo własne w ciągu dnia ok. 150 maszyn. O 07,15 K.G. przekazuje dywizji szczególne uznanie O.B.

24.8.43 do godz. 06,20: o 01,00 atak 1–2 kompanii na Nowopostroika odparty; o 04,00 II./Panz.G.R.110 z częścią Panz.-Rgt.15 atakuje teren jarów (zniszczono 1 czołg T34); w Budnoje włamanie wroga z czołgami i desantem piechoty, kontratak. Dalszy ciąg dnia w źródle nie zachował się (brak strony KTB 159).

25.8.43 odejścia przebiegają planowo, HKL zostaje obsadzona, Pi-Lehr-Btl.1 i Pi-Btl.48 zwolnione do XXIV. Pz.-Korps. O 16,45 wydano rozkaz odejścia w nocy 25/26.8.43; korpus został poinformowany o niemożności osłony 6-km otwartej flanki (dolina Worskli zabagniona i trudna do przejścia czołgami). O 18,00 Gef.Std. przenosi się do lasu na północny zachód od Laski, odejście rozpoczęto o 19,30.

26.8.43 ariergardy (Panz.G.R.110 przy kot. 202,4, Panz.G.R.111 1 km NW od Gidony); o 07,35 K.G.: atak wroga z czołgami i piechotą w kierunku Lewtschenki i Sinkiw, 19. Pz.-Div. musi trzymać, więc 11. Pz.-Div. ma uderzyć z Grun na zachód-południowy zachód. O 11,00 wróg z czołgami z Iwachi na południe; o 12,30 ariergardy odchodzą pod silnym naciskiem (prawa do Rubany, lewa na południowy skraj Grun); wróg zajmuje m.in. Rybalske i Bandury. Wieczorem zbliża się czołgami i działami szturmowymi z Grun na południe i południowy zachód.

26.8.43 Fla-Btl.(mot)616 przekazany 19. Pz.-Div. (10,06; połowa Heer.Flak-Abt.277 przechodzi do Panz.G.R.110), III./W.R.55 zwolniony (przed południem), II./W.R.55 do 19. Pz.-Div. (19,00). O 18,15 Panzer A.O.K. 4 zatwierdza cofnięcie HKL; o 15,00 Panz.Aufkl.Abt.11 przesunięta do lasu na północny wschód od Belsk.

26.8.43 o 17,00 odprawa dowódców: z tyłów i taborów zestawiane są jednostki alarmowe (Heer.Flak-Abt.277 i Stu.Gesch.Abt.911 po baterii pieszej; w Panz.Gren.Btl. po 3 kompanie strzeleckie łączone w 2 kompanie; Stu.Gesch.Abt.911 do 2 baterii; Panz.Jäg.Abt.61 do 1 kompanii); 1./Panz.A.R.119 zestawiona jako kompania piechoty.

27.8.43 ariergardy odchodzą pod ostrzałem Pak i moździerzy; wróg zajmuje m.in. południową część Jassenowoje. O 15,30 włamanie na szerokim froncie u Panz.G.R.110, kontratak wszystkimi rezerwami; w północnej części Budy włamanie wroga zostaje po południu oczyszczone. Od 20,00 odejście do nowej HKL, opóźnione nowym atakiem wroga; o 19,00 nowy Gef.Std. w lesie 2 km na południowy wschód od Kurtiukowo.

28.8.43 wróg przez noc przenika między Panz.Pi.Btl.209 a I./Panz.G.R.110, łączność jest utracona, sytuacja nieczytelna. O 08,30 dywizja postanawia atakiem odtworzyć linię od wschodniego skraju Belsk do kot. 173,2; o 14,00 kontratakiem z czołgami uzyskano zwarty odcinek na wschód od Belsk. Głównym problemem pozostaje łączność z 7. Pz.-Div.; korpus nakazuje prawe skrzydło do kot. 94,2.

28.8.43 do Laski przybywa Div.-Kampfschule (10,15); dywizja zmuszona jest oddać większość uczniów pułkom. Fla-Btl.(mot)616 po przybyciu zluzował Heer.Flak-Abt.277; resztę Kampfschule odesłano do Glinsk.

30.8.43 o 11,45 dowódca 4. Panzerarmee Generaloberst Hoth jest w sztabie dywizji; Div.-Führer melduje, że przy obecnej sile dywizja nie jest w stanie odeprzeć ataku wroga większego stylu.

31.8.43 od 08,00 godzinny ogień zaporowy na cały odcinek, o 09,00 atak wroga: włamanie do obu batalionów Panz.G.R.110 i I./Panz.G.R.111; pozycja ubezpieczająca wzdłuż wału (+23,0), duża luka między pułkami. Panz.-Rgt.15 do kontrataku na północ od Cholodiwschtschina; włamanie przed I./Panz.G.R.110 usunięto o 12,30; resztki całkowicie rozbitego I./Panz.G.R.111 zbierają się w Ssarantschewka; Panz.Aufkl.Abt.11 odpiera 4 ataki. O 14,10 Div.-Führer proponuje cofnięcie frontu (linia wzdłuż Tatarenwall); Panz.-Rgt.15 uderza w kierunku Dobshok, o 18,40 czołgi wroga są w Dobshok.

31.8.43 o 15,00 le.Art.Abt.818 czasowo przechodzi pod rozkazy 19. Pz.-Div.; o 18,45 korpus podporządkowuje Pi.Btl.666. O 21,15 K.G. nakazuje cofnięcie HKL (linia 3,0 – 186,4 – Bachabschnitt – Vieh-Kolchos – Ssarantschewka-Süd – Timtschenka; łączność z 7. Pz.-Div. przy brodzie Mlinki, z 19. Pz.-Div. przy Timtschenka).

1.9.43 o 03,30 odejście z silnymi ariergardami przebiega planowo; w ciągu dnia wiele wypadów siłą kompanii odparto; wieczorem nacisk na ariergardy pod Tatarenwall, kontratak Panz.-Rgt.15, ariergardy wycofane po zmroku. Wg oceny szefa sztabu wróg zaatakuje 2.9.43 szerokim frontem, ma do dyspozycji 4–5 dywizji i przewagę artylerii, własna HKL jest słabo obsadzona.

1.9.43 trudności: brak środków łączności i słaby wkład sił z taborów i jednostek alarmowych, co częściowo niekorzystnie wpływa na ducha kompanii; wydano rozkazy rozwiązania i przegrupowania jednostek alarmowych, Kampfschule i kursów podoficerskich.

2.9.43 Pi-Btl.666 mimo rozkazu korpusu użyty na prawym skrzydle Panz.G.R.111; kot. 190,3 musi być oddana; o 12,30 piechota wroga przełamuje ubezpieczenia Pi-Btl.209; 13,15 atak 120 ludzi na kot. 186,4 odparty, o 16,10 atak z czołgami na 186,4. O 18,15 włamanie na prawym skrzydle Panz.A.A.11; o 23,22 Panz.A.A.11 nie zdołało odbić silnie obsadzonej kot. 186,4.

3.9.43 o 07,00 kot. 186,4 chwilowo odzyskana, o 07,40 znów w rękach wroga; o 11,45 oczekiwany atak wroga się zaczął (cel 180,4); o 12,45 II./Panz.-Rgt.15 zajmuje 186,4; o 16,35 dwoma kontratakami włamanie zostaje częściowo zamknięte, częściowo prawie usunięte; o 17,45 prawa grupa pancerna zajęła +3,0, lewa kot. 180,4.

3.9.43 wg meldunków: karabiny maszynowe tak zabłocone, że po wyczyszczeniu dopiero gotowe do użycia (07,40); rezerw do kontrataków brak po przeczesaniu taborów i rozwiązaniu Ersatz-Btl. i Kampfschule (07,45); s.F.H.-Munition bardzo skąpa (14,15); nie wszystkie czołgi zdolne do jednoczesnego użycia (szkody techniczne i działanie wroga); ciągłe wypadanie cennych działek 2 cm Flak przez rozerwania luf z powodu amunicji zapalająco-burzącej (16,35).

3.9.43 o 17,50 szef korpusu zapowiada: dywizji zostaną podporządkowane pod Art.Rgt.Stab z.b.V.70 le.F.H.Abt.818 i s.F.H.Abt.108 (RSO) do działania za prawym skrzydłem (Arko 144) oraz Straßenbau-Btl. z rejonu Sinkiw do Batki. O 19,30 meldują się Kdr. Artl.Rgt.Stb.z.b.V.70 i Kdr. W.R.55.

4.9.43 o 04,00 wróg przenika niepostrzeżenie przez zagłębienie wzdłuż zachodniego Tatarenwall, przechodzi przez stanowiska Panz.A.A.11 i wdziera się do Batki; kontratak lewej grupy pancernej zatrzymuje atak. Kot. 180,4 jest kilkakrotnie tracona i odzyskiwana (16,00 w rękach własnych, o 19,00 część wschodnia znów utracona); wieczorem grupa pod dowództwem IIa dywizji walczy ciężko na północno-zachodnim skraju Batki; korpus proponuje zablokować drogę do Oposchnja przy użyciu Panz.Pi.Btl.209.

4.9.43 o 05,45 zgłasza się adiutant Radf.Straßenbaubtl.507 (batalion zebrał się w Rjabuschin bez rozkazu marszu); o 13,35 batalion przybywa i zostaje podporządkowany Panz.G.R.110. O 08,15 K.G. informuje o podporządkowaniu G.D. XXXXVIII. Panzerkorps i planowanym ataku G.D. po usunięciu sytuacji pod Sinkiw w odcinku 11. Pz.-Div.

5.9.43 o 08,43 rozkaz korpusu: G.D. przejmuje do 17,00 odcinek od Worskli do Batki (wył.), a do 6.9.43 06,00 odcinek do kot. 180,4 włącznie; Panz.-Rgt.15 podporządkowane G.D. na czas ataku; 11. Pz.-Div. przejmuje 6.9.43 o 05,00 odcinek od 180,4 (wył.) do St. Michaelowka (włącznie). O 11,30 K.G. omawia atak G.D. w 3 grupach z rejonu Glinsk–Batki na północ; Div.-Kdr. proponuje zamiast tego atak z rejonu 180,4 na wschód.

5.9.43 po południu wróg posuwa się w kierunku Oposchnja (z czołgami od 14,00), Panz.Pi.Btl.209 ustępuje; o 16,10 wróg obszedł prawe skrzydło Panz.A.A.11 i wdarł się do wschodniej części Batki, Panz.-Rgt.15 z Aufkl.Abt. oczyszcza Batki (zakończono 18,45). O 17,45 włamanie na styku batalionów Panz.G.R.111, zatrzymane o 18,55 (wróg: piechota, 2 działa szturmowe, 2 czołgi). O 16,50 meldunek do korpusu o całkowitym braku rezerw.

6.9.43 nocą i rano odparte włamania i ataki; o 09,15 korpus nakazuje cofnięcie lewego skrzydła na linię Timtschenka-Süd – wzgórza na południe od Pankoff i Knjashewa. O 12,00 silny atak z lasu na południe od Ssarantschewka, „empfindliche eigene Ausfälle”; o 15,50 wróg przesącza się przez wysokie pola słoneczników, a o 16,40 Div. melduje, że wobec takiego przenikania jest „völlig machtlos”. O 18,15 Panzer-Abt., II./Panz.A.R.119 i bateria Nebelwerfer razem zniszczyły 7 czołgów wroga.

6.9.43 nowy podział odcinka dywizji (wieczorem): prawe — Panz.G.R.110 (bez II.), Pi-Btl.666, Stu.Gesch.Abt.911, 1.(Sf)/Panz.Jg.Abt.61; środek — Panz.G.R.111 z podporządkowanym Fla-Btl.(mot)616; lewe — Panz.A.A.11 z Panz.Pi.209 i H.Fl.Abt.277; II./Panz.G.R.110 rezerwa dywizji; Panz.-Rgt.15 do dyspozycji; artyleria wg grup, III./W.R.55 pod Panz.A.R.119. Radf.Straßenbaubtl.507 po zluzowaniu ma być zwolniony; o 19,00 zapowiedź zluzowania przez G.D. do kot. 180,4 włącznie.

W nowym podziale odcinka (6.9.43) Stu.Gesch.Abt.911 ma „z.Zt. nur 1 Wagen einsatzbereit” (tylko 1 sprawny wóz).

7.9.43 G.D. nie jest w stanie zluzować planowo, wróg sączy się do lasów NW od Batki i do Batki-Nord (02,00); o 04,00 dywizja przejmuje nowy odcinek, o 08,20 G.D. uważa, że kot. 180,4 trzeba oddać. W ciągu dnia ataki wroga na cały odcinek (kot. 167,0 chwilowo utracona, odzyskana kontratakiem), ciężkie walki II./Panz.G.R.110; o 18,00 Gef.Std. do Kirilo Annowka; wieczorem wróg z czołgami dociera do Batki i Dranye.

7.9.43 o 16,45 Korps nakazuje zagięcie prawego skrzydła na wysokość 2,5 – 177,3 oraz zwolnienie i oddanie Pi-Btl.666; dywizja może wydłużyć odcinek w lewo, gdyż przybyło ok. 40 ludzi uzupełnienia dla Panz.Aufkl.Abt.11. O 18,40 telefoniczny rozkaz korpusu o przesunięciu dywizji w lewo (linia +2,5 – +0,1 – +3,7 – 177,7).

8.9.43 rano ruch ugrupowania pancernego (grupa StuG przy 177,3, dwie grupy czołgów); o 10,55 rozkaz odejścia na tylną linię z powodu włamania u 19. Pz.-Div. (K.G. wydaje rozkazy na miejscu). O 18,15 kontratak przy kot. 167,0 udany, 2 czołgi wroga zniszczone pod Chripki; o 19,00 wróg z batalionem włamuje się zachodnio od Rollbahn na lewym skrzydle; o 23,00 odejście w zasadzie udane, mosty na południe od Rjabuschin wysadzone mimo ataku wroga.

8.9.43 sztab i III./W.R.55 zwolnione do 19. Pz.-Div.; 3 czołgi skierowane na północ od Arteljarschtschina dla wsparcia prawego skrzydła 19. Pz.-Div.

9.9.43 od 04,00 obrona nowej HKL, ariergardy pod Risnyki i Strelewschtschina walczą z rozpoznającym wrogiem; o 12,20 wszystkie czołgi Panz.-Rgt.15 zebrane na północnym skraju Pokrowskoje. O 16,25 batalion wroga z ponad 10 czołgami atakuje od kot. 130,1, włamanie do Panz.G.R.111, Aufkl.Abt. cofa się walcząc do północnego skraju Arteljarschtschina; o 19,15 grupa pancerna zniszczyła 2 czołgi i 4 działa szturmowe wroga; o 22,10 wróg z 6 czołgami włamuje się do północnej części Arteljarschtschina, próba kontrataku w ciemności nie powiodła się.

9.9.43 o 15,20 szef sztabu zapowiada możliwe cofnięcie HKL (noc 9/10.9.43); Div. proponuje linię 172,6 – 169,3 – 170,1 – 165,0 i zgłasza, że wskazana linia wydłuża odcinek o 4 km (więcej niż odcinek pułku). O 18,45 armia nie zatwierdza cofnięcia, HKL ma być utrzymana, włamania usuwane kontratakami; korpus planuje kontratak z grupą pancerną G.D.

9.9.43 o 17,15 ostatnie sprawne działo Flak 8,8 cm wypadło; o 22,30 Stu.Gesch.Abt.911 została ponownie zestawiona w 2 baterie (po 4 działa) i podporządkowana Panz.G.R.110 i Panz.G.R.111, sztab pozostaje przy Panz.G.R.110.

10.9.43 dwie kolejne próby Aufkl.Abt. zdobycia Arteljarschtschina rano nie powiodły się (10,45). Panz.G.R.111 odpiera atak z czołgami; HKL jest już obsadzona tylko grupami i podwójnymi posterunkami; w rejonie Risnyki rozpoznanie lotnicze wykazuje ok. 40 czołgów wroga. O 16,45 atak czołgów z piechotą na Panz.G.R.110 — przeciwstawić można tylko resztkę dział szturmowych; czołgi wroga od północy nie zostają zatrzymane; wieczorem odejście na nowe stanowiska, o 19,00 Gef.Std. do Cholodnaja Balka.

10.9.43 o 13,40 do dywizji przyznana II./Art.Abt.108 (Div. zgłasza zastrzeżenia do przydzielonego odcinka); o 15,00 K.G. na Gef.Std., nowy rozkaz armii — rozpoznania i przygotowania odejścia przyspieszone.

11.9.43 rano wróg wchodzi do Galijka (07,35 atak piechoty z 6 czołgami z kot. 170,2); o 12,45 Panz.Pi.Btl.209 traci ostatniego oficera i cofa się, Aufkl.Abt. oczyszcza Korezkij; o 16,00 atak 5 kompanii piechoty na 2./Panz.A.A.11 zostaje odparty gwałtownym kontratakiem. O 18,30 atak 4 czołgów T34 z piechotą na Panz.G.R.111, wróg wdarł się w stanowiska, kontratak; kot. 165,0 w walce (21,00), kontratak nieudany (22,30), „Mannschaften total erschöpft und völlig durchnäßt”; kontratak zaplanowany na świt.

11.9.43 o 21,25 Div. po raz kolejny melduje, że rosnący brak amunicji artyleryjskiej stawia pod znakiem zapytania obronę na 12.9.43

12.9.43 rano włamanie Dubini zostaje zamknięte z udziałem grupy pancernej; o 05,00 Panz.G.R.111 atakuje kot. 165,0, o 05,45 jest w rękach własnych; o 11,00 kolejny atak wroga na 165,0 i wzgórze na wschód od niej. O 10,10 korpus: włamanie na lewym skrzydle 19. Pz.-Div. — 11. Pz.-Div. ma umożliwić zluzowanie Pi-Btl.19 grupą pancerną i przejąć jego odcinek, co wydłuża HKL o 2 km; Div. melduje, że piechotą nie może go obsadzić.

12.9.43 po południu korpus informuje, że cofnięcie HKL prawdopodobnie nie nastąpi (19. Pz.-Div. umocniła się), ale rozkaz zluzowania Pi-Btl.19 przez 11. Pz.-Div. pozostaje; o 14,05 zapowiedź, że G.D. musi rozciągnąć się w lewo; o 16,45 nowe granice odcinków. Div. obserwuje koncentrację wroga w Gontari i Grischki (5 czołgów, kolumny ciężarówek), przesuwa punkt ciężkości z prawej na lewą i melduje „außerordentliche Verknappung von Artl.-Munition”.

13.9.43 od północy do 03,00 silny ogień moździerzy z ok. 3 baterii na Panz.Aufkl.Abt.11; 19. Pz.-Div. przerywa oczyszczanie i cofa linię, oddając Dubini i Tarany. O 07,00 korpus informuje o głębokim włamaniu u 19. Pz.-Div. i nakazuje wysłać grupę pancerną pod Kdr. Panz.-Rgt.15, którą dywizja z własnej decyzji wysyła od razu; o 11,00 korpus przekazuje dowodzenie połączoną grupą Kdr. Panz.-Rgt. 19. Pz.-Div., Kdr. Panz.-Rgt.15 zostaje zwolniony. Po południu rozpoznanie lotnicze wykazuje zamaskowane skupisko piechoty i czołgów w rejonie Arteljarschtschina–Logodi; ok. 16,20 atak batalionu na kot. 170,1 odparty z wysokimi stratami wroga (17,00).

13.9.43 rano ustalono zluzowanie prawego skrzydła Panz.A.A.11 przez G.D.; o 13,30 zamiast Panz.Pi.Btl.209 do Panz.G.R.110 kierowany jest nowo sformowany pluton piechoty Fla-Btl.(mot)616 z 2 działami 2 cm. O 17,30 G.D. zajmuje kot. 169,3 i przejmuje prawe skrzydło dywizji, o 19,40 oddaje ją, o 22,35 zajmuje ponownie.

14.9.43 od 12,00 atak wroga w szerokim froncie z 3 czołgami z rejonu Logodi (kierunek 165,0) i batalion piechoty z rejonu na zachód od Gontari; wróg zajmuje Nowosselowka; kot. 165,0 chwilowo utracona, odzyskana. O 15,10 kontratak czołgów z zachodu, o 16,30 Nowosselowka odzyskana („erhebliche blutige Verluste”, zniszczono czołgi, działa szturmowe i Pak wroga); wróg wycofuje się w kierunku Logodi; wieczorem 15 czołgów wroga w marszu na 165,0, nie atakują.

14.9.43 Oberbefehlshaber der 8. Armee zostaje wprowadzony w sytuację w sztabie dywizji; zgłoszono mu przede wszystkim złe zaopatrzenie artylerii w amunicję.

14.9.43 wg wieczornej oceny planowany kontratak na wrogie stanowiska Gr.W. jest „aus Munitionsgründen zunächst nicht durchführbar”, bo nie wiadomo, kiedy dojdą nowe przydziały amunicji artyleryjskiej.

15.9.43 72. J.D. przejęła odcinek 19. Pz.-Div.; korpus przyznaje dywizji III./W.R.55 z 2 bateriami (potem zwolnioną do 72. J.D.). O 18,55 rozkaz korpusu: do zamknięcia luki (przyczółek Ssawinzy – Chomutez) powstaje ruchoma kampfgruppe z G.D., 11. Pz.-Div. i 72. J.D. pod Kdr. Pz.Rgt.15; 11. Pz.-Div. wydziela części Panz.-Rgt.15 i Panz.A.R.119, dotarcie do Baranowka 16.9.43 o 05,00. Dywizja zgłasza gotowość wydzielenia grupy 6 czołgów; planowany na 16.9.43 atak na Logodi odwołano (18,35).

15.9.43 o 18,20 szef sztabu zwraca uwagę na złą sytuację amunicyjną, szczególnie 7,5 cm Spreng — użycie czołgów i działa szturmowych przeciw celom niepancernym jest prawie niemożliwe.

Gruppe v. Lauchert wyrusza w nocy 15/16.9.43; o 10,25 16.9.43 armia zatwierdza cofnięcie do tylnej linii wcześniej rozpoznanej, Div. proponuje cofnąć tylko lewe skrzydło do kot. 164,2 (łączność z 72. J.D.), korpus zgadza się (10,45); od 19,00 odejście przebiega planowo; 17.9.43 rano nowa HKL jest obsadzona, ariergardy cofają się do Romanki.

17.9.43 w ciągu dnia wypad w przedpole przed Panz.G.R.110 zmusza wroga do odejścia mimo silnej Pak; o 15,30 atak batalionu z rejonu na zachód od Logodi odparty; o 16,00 Gef.Std. do Woronjantschina. Od 19,00 odejście bez nacisku wroga, w nocy trudności z ciemnością i błotem (ariergardy przy kot. 171,1 i skraju Ssulimy); 72. J.D. odpowiada za zniszczenie wszystkich mostów na Psell.

17.9.43 z powodu ciągłych deszczy pogarsza się zaopatrzenie; Gruppe v. Lauchert (zabezpieczająca lewe skrzydło 72. J.D.) stoi prawie bez paliwa. O 23,40 wątpliwe, czy zdąży się cofnąć; 72. J.D. proszona jest o wysadzenie mostu Shishaki na Psell dopiero po jej przejściu.

18.9.43 o 07,20 Div.-Führer ponownie prosi szefa sztabu korpusu o pilne przydziały paliwa (decydująca kwestia przy odejściach wielkiej skali w złych warunkach pogodowych); zauważa też, że składy amunicji nie wydają amunicji, a przy pośpiesznej ewakuacji składów nagle przydzielają amunicję, której nie da się odebrać; ewakuacja ludności w rejonie dywizji jeszcze się nie zaczęła. Ariergardy odpierają kolejne ataki.

18.9.43 o 21,15 Stu.Gesch.Abt.911 (2 baterie) zostaje ponownie podporządkowana bezpośrednio dywizji: po baterii do współpracy z Panz.G.R.110 i 111, części jednej z baterii do Panz.A.A.11.

20.9.43 lewa grupa pancerna ariergard rozbija piechotę wroga (nad ranem), wróg atakuje ponownie i jest znów rozbity; kontrataki pancerne pod Nikolajewka i Shorschewka kończą się sukcesem „unter Einbringung zahlreicher Beute” (do południa); o 18,30 atak kilku kompanii na zachód od Nikolajewka odparty przez Panz.A.A.11 z wysokimi stratami wroga.

20.9.43 o 08,00 rozpoznanie dróg: mosty na Chorol nie wytrzymają czołgów, przez Psell przejście tylko pod Belo Zerkowka; Div. uważa za właściwe zamknąć od razu trójkąt rzek Psell–Chorol, zamiast etapowych odejść. O 11,25 szef sztabu informuje o nowych zamiarach korpusu: G.D. przejmie dodatkowo odcinek 11. Pz.-Div., a 11. Pz.-Div. ma być wycofana i zebrana przy przejściu przez Psell pod Belozerkowka i podporządkowana III. Panzerkorps; o 14,52 rozkaz korpusu o zbiórce; o 21,00 Fla-Btl.(mot)616 wyłączony z podporządkowania.

20.9.43 wg rozpoznania sytuacji u III. Panzerkorps (20,00): 6. Pz.-Div. po prawej, Wiking po lewej, front na północ; jedna grupa 6. Pz.-Div. okrążona w Welikaja Ogatschka, atakowana jest przez grupę Pfeffer (podporządkowaną 6. Pz.-Div.). Zadanie 11. Pz.-Div.: zebrać się na zachód od Psell i zabezpieczać na północ; na 22.9.43 planowane odejścia w ramach korpusu na południe.

21.9.43 o 00,00 dywizja przechodzi pod rozkazy III. Panzerkorps (ostatnie części zluzowane przez G.D. dopiero o świcie); o 09,00 Gef.Std. w Morostowschtschina. Nowa sytuacja: wróg maszeruje na południe na zachód od Chorol; nowe zadanie — zbiórka w rejonie Taranowka – Ssemenowka – Otscheretowataja i natychmiastowe ponowne wyruszenie. O 17,00 Gef.Std. w Paniwanowka; dywizja ma przekroczyć Ssula, bo 3. Pz.-Div. nie osiągnęła celu marszu; o 18,55 rozkaz korpusu: przekroczyć odcinek Ssula od świtu, mosty Ssamostje (zabezpiecza SS-Wiking) i Shownin; zadanie — linia Orshiza – Filippowitschi – Belusowka.

21.9.43 o 11,15 Kdr.-Besprechung o kontroli stanu paliwa; o 17,00 korpus ostrzeżony, że bez hojnego przydziału paliwa dywizja nie może wykonać zadania (dotychczasowe przydziały wystarczają tylko na marsz, nie na ruchliwość i walkę); przeprawa Panz.-Rgt.15 i Stu.Gesch.Abt.911 uzgodniona przez most Schownin (z 3. Pz.-Div.), bo oba mosty (Ssamostje i Marwewka) nie nadają się dla czołgów.

22.9.43 o 10,00 dywizja wyrusza; po przekroczeniu Ssula zostaje podporządkowana XXIV. Panzerkorps z zadaniem usunięcia włamania pod Solotonoscha, ale most pod Krapiwna został wysadzony przez 167. J.D. O 17,00 rozkaz korpusu uderzenia przez Solotonoscha jest nie do wykonania; wobec braku nowych zadań (łączność radiowa przeciążona) dywizja samodzielnie zabezpiecza Rollbahn pod Krapiwna i przygotowuje atak ku Ssolotonowka. O 00,00 23.9.43 dywizja ponownie podlega III. Panzerkorps.

23.9.43 dywizja zabezpiecza linię Dengi – Nedina Gora. O 14,15 K.G. podporządkowuje dywizji wszystkie obce oddziały w jej rejonie: G.R.107, I. i II./A.R.34 (34. J.D.), części G.R.475 i 1./Panz.Jg.Abt.112 (112. J.D.), części taborów G.R.331, 339 i 315 (167. J.D.); o 13,00 dywizja zbiera „völlig verworrenen Teilverbände” 34., 112. i 167. J.D. O 15,00 nowe ugrupowanie: Gruppe v. Lauchert (Panz.-Rgt.15, Panz.A.A.11), Gruppe Henze (Panz.G.R.110, II./G.R.107, 1 bateria StuG), Gruppe v. Rhaden (G.R.107 i przydzielone), Gruppe Sperling (Panz.G.R.111 i inne), Panz.Pi.Btl.209 w osłonie Krasnoje West.

24.9.43 wróg próbuje zbudować przyczółek na odcinku Krapiwna i naprawić wysadzony most; Panz.-Rgt.15 z częścią Panz.A.A.11 kontratakuje. O 16,30 wypad grupy pancernej z Kresty rozbija piechotę wroga (ok. 2 kompanie), do kontrataku ruszają I./Panz.G.R.110 i działa szturmowe; o 17,00 atak na kot. 127,0 — wzgórze prawie osiągnięte wieczorem mimo zaciętego oporu.

24.9.43 korpus nakazuje wyłączenie części 167. J.D. (I./Panz.G.R.110 tymczasowo dzielony, by je zluzować w przyczółku); IIa dywizji rozpoznaje ostateczną HKL na południowym brzegu Dniepru; o 18,50 Panz.Pi.Btl.209 ma rozpoznać i przygotować do wysadzenia mosty na trasie odejścia; o 20,00 przygotowania do zwężenia i oddania przyczółka; o 22,00 korpus wydaje rozkaz oddania przyczółka. 25.9.43 do rana trwa wyłączanie G.R.339, 331 i 315, do przedpołudnia zakończono wyłączenie części 112. i 167. J.D.

25.9.43 po południu bardzo udany kontratak zmieszanej grupy (Panz.-Rgt.15, Panz.A.A.11, I./Panz.A.R.119) oraz wypad dział szturmowych Stu.Gesch.Abt.911 i I./Panz.G.R.110. O 16,00 Gef.Std. przenosi się do Tscherkassy (gotowe o 18,00); o 18,30 planowe odejście bez nacisku wroga. Dzień wcześniej, 24.9.43, wylądowali spadochroniarze wroga w rejonie Tscherkassy — rozkaz zabezpieczenia i pogotowia.

26.9.43 do rana wszystkie pojazdy poniżej 8 ton są przeprawione przez Dniepr, od 05,00 przeprawa czołgów i ciężkich pojazdów; o 10,20 rozkaz wyjęcia mostu pontonowego; po południu sprzęt mostowy wyłowiony lub zniszczony, odejście ze zmniejszonego przyczółka bez styczności z wrogiem zakończone wieczorem. Gef.Std. w południowej części Tscherkassy (Leontowitschstr. 128); ok. 20 km w dół rzeki kilka łodzi szturmowych wpadło w ręce wroga.

27.9.43 dywizja przejmuje obronę miasta i komendanturę miejską, współpracuje z Gebietskommissar przy zabezpieczeniu obiektów gospodarczych; wydano rozkaz częściowej ewakuacji południowo-zachodniej części miasta („bandenverdächtig”). O 10,30 pierwszy wypad piechoty wroga przy moście rozbity artylerią; akcja własna z SPW i łodziami szturmowymi bez wyniku.

28.9.43 nowy podział odcinka po rozszerzeniu w prawo; o 22,45 rozkaz korpusu: 29.9.43 dywizja przejmuje dodatkowo odcinek Panz.G.R.394 z 3. Pz.-Div. W korpusowym rozkazie z 29.9.43 także oddanie II./62; Heer.Flak-Abt.277 ma przekazać 6 dział 2 cm do Panz.A.A.11; Panz.-Rgt.15 do Russkaja Poljana, Panz.Pi.Btl.209 do Ternowka; odcinek przejęty o 13,00; prace nad ponownym utworzeniem Div.-Kampfschule.

3.10.43 o 03,00 rozkaz korpusu: dywizja ma być zluzowana częściowo przez 168. J.D. i zebrać się w rejonie Beloserje w gotowości do przerzutu; wstępne rozkazy na załadunek (BvTO). O 11,25 korpus: dotychczasowe rozkazy to tylko środki zapobiegawcze armii, rozkazu załadunku brak, cel i zadanie nieznane; o 11,45 załadunek tylko przygotować. Po południu Panz.A.A.11 zluzowana przez części 168. J.D., Panz.G.R.111 przez Panz.G.R.110; endgültiger Auftrag brak; przydzielono paliwo (dywizja prosiła o nie, bo inaczej nieruchoma).

5.10.43 wieczorem zaczyna się zluzowanie przez 168. J.D., które uwalnia II./Panz.G.R.110 i III./Panz.A.R.119; 167. J.D. ma zluzować resztę (głównie I./Panz.G.R.110 i II./Panz.A.R.119) do 6.10.43 18,00. 6.10.43 o 00,00 przekazanie dowodzenia odcinkiem II./Panz.G.R.110 168. J.D.; o 18,30 Gef.Std. w Stepanki; 7.10.43 dywizja zebrana w rejonie kwaterunkowym.

7.10.43 Div. proponuje drogą Ia III. Panzerkorps zapewnienie 4 V.S. paliwa w stałej gotowości oraz przydzielenie przestrzeni kolumnowej dla oddziałów niezdolnych do ruchu z powodów pojazdowych, zwłaszcza Panz.Gren.-Regimenter.

8.10.43 o 13,06 Ia III. Panzerkorps: dywizja z natychmiastowym skutkiem podporządkowana XXXXVII. Panzerkorps do działania na prawym skrzydle tego korpusu. Marsz w 2 częściach, części pancerne północną drogą; Panz.G.R. mają odesłać nadwyżkę ponad ok. 80 ludzi stanu bojowego na kompanię do Feldersatzbtl. O 14,20 dywizja melduje korpusowi, że paliwa wystarczy tylko na marsz dzienny (nie w nocy), a prośby o przydział paliwa i przestrzeni kolumnowej pozostały bez odzewu.

9.10.43 o 10,30 Gef.Std. w Andrussowka; atak wyznaczono na 10.10.43 o 08,00 (zadanie: zniszczyć przyczółek wroga przy Hf. Smytnizar/Nowo Georgiewsk). Grupa pancerna (Panz.Rgt.15, SPW I./Panz.G.R.110, Flammzug, 2./Panz.A.A.11, I./Panz.A.R.119, części Panz.Pi.Btl.209) ma przerzucić się przez lewą Panz.G.R.110; Stu.Gesch.Abt.911 demonstruje na południu; korpus nie ma dla artylerii amunicji, więc zbiorcze uderzenie ogniowe przy ataku jest niemożliwe.

10.10.43 od 08,00 atak (Panz.G.R.110, 111, grupa pancerna) przeciw przyczółkowi wroga nad Dnieprem: opór zacięty, teren piaszczysty (wydmy), snajperzy; wróg przeprawia nowe siły promem motorowym; ok. 13,00 Ia samodzielnie kieruje Panz.A.A.11 do Nowo Georgijewsk (atak z południa na północ). O 15,00 atak Panz.G.R. ostatecznie utknął — „empfindliche eigene Panzerwaffenausfälle”, własne straty; Stu.Gesch.Abt.911 rozbija atak wroga na Hf. Schumeika.

10.10.43 o 19,45 korpus nakazuje wstrzymać atak zmierzający do zlikwidowania przyczółka; 320. J.D. z podporządkowaną 11. Pz.-Div. przechodzi do obrony (wniosek dywizji o kontynuowanie ataku odrzucony). Panz.G.R.110 podporządkowany 320. J.D. i przejmuje odcinek (prawa granica ok. Nowo Lipowo); Panz.-Rgt.15 jako grupa wsparcia za odcinkiem (do dyspozycji 320. J.D.); II./Panz.G.R.111 po zluzowaniu przez 320. J.D. z 1./Stu.Gesch.Abt.911 jako Eingreifgruppe Donnhauser; Panz.A.A.11 i Stu.Gesch.Abt.911 (bez 1.) jako grupa wsparcia (współpraca z G.R.585); Panz.Pi.Btl.209 i 3./Heer.Flak-Abt.277 pozostają bezpośrednio pod dywizją.

11.10.43 Kampfgruppe „Postel” rozwiązana (15,00), dywizja ponownie bezpośrednio pod XXXXVII. Panzerkorps. Panz.A.A.11 z baterią StuG zostaje pod 320. J.D.; dywizja ma utworzyć jako rezerwę korpusu grupę (Stab i II./Panz.G.R.111, I./Panz.A.R.119, Stab i 1 bateria Stu.Gesch.Abt.911) w rejonie Kalaborok. O 18,50 K.G.: na rozkaz Heeresgruppe planowany na 12.10.43 atak się nie odbędzie, dywizja ma przejść do obrony.

W nocy 11/12.10.43 próba zablokowania miejsca przeprawy minami pływającymi nie powiodła się z powodu mielizn; 12.10.43 rano obserwowano ruchy zmiany wojsk wroga, artyleria je zwalcza. Po południu operacja I./Panz.G.R.111 w wydmach zakończona sukcesem (mało strat własnych, zdobycz, „erhebliche blutige Verluste” wroga); 13.10.43 wypad na ostatni wydmowy punkt oporu wroga nie powiódł się w nocy, ponowiony po południu.

12.10.43 o 10,30 dywizja melduje korpusowi, że piaszczysty teren tak pogorszył stan pojazdów gąsienicowych, że przy dalszych dłuższych marszach należy liczyć na dalsze straty; planowe naprawy są niemożliwe, bo warsztaty dywizji są jeszcze w rejonie Smela; nowa bateria StuG z warsztatu przekazana Korpusowi ma być użyta za odcinkiem dywizji.

12.10.43 o 11,45 fernmündlicher rozkaz korpusu: od 15,00 Stab i II./Panz.G.R.111, II./Panz.Rgt.15 i I./Panz.A.R.119 mają być gotowe do załadunku na Bhf. Snamenka (od wieczora), przy czym zadanie grupy i organizacja zaopatrzenia nieznane; o 13,13 korpus zgadza się, by Stab Panz.Rgt.15 został w rejonie Smela dla napraw i zaopatrzenia pułku; 15,00 odmarsz Panz.-Abt. i I./Panz.A.R.119, 16,30 II./Panz.G.R.111, 17,00 Stab Panz.G.R.111; o 21,00 korpus koryguje: ładowane tylko części gąsienicowe, kołowe maszerują lądem.

13.10.43 rano I./Panz.G.R.111 i jednostki pułkowe zostają wyłączone, odcinek przejmuje Panz.G.R.110; batalion zwolniony do XXXXVIII. Panzerkorps. Załadunek części gąsienicowych na Bhf. Snamenka opóźnia się z powodu braku pociągów i lokomotyw, których nie przygotowano planowo.

15.10.43 o 01,25 fernschriftlicher rozkaz XXXXVII. Panzerkorps: Div.Stab i Panz.Pi.Btl.209 (bez 1 kp.) mają zostać zwolnione i skierowane do XXXXVIII. Panzerkorps; o 11,30 także Stab i III./Panz.A.R.119; o 12,00 320. J.D. przejmuje odcinek Panz.G.R.110; Div.Stab odmaszerowuje, Gef.Std. w Stepanki. Armia rozkazuje, że pozostałe w rejonie 320. J.D. części (Panz.G.R.110, II./Panz.A.R.119, 2./Panz.Pi.Btl.209, 3./Heer.Flak-Abt.277, Panz.A.A.11, część trosów) mają być zluzowane w nocy 15/16 i 16/17.10.43 i przewiezione koleją ze Snamenka do Mironowka; 16.10.43 o 11,00 Gef.Std. w Lasurzy.

16.10.43 wg rozkazów korpusu planowano atak w celu częściowego zlikwidowania przyczółka Sselischtsche z użyciem Gruppe Kaldrack (Panz.G.R.111, II./Panz.-Rgt.15, I./Panz.A.R.119). O 18,45 korpus: atak nie zostanie przeprowadzony, grupa ma być gotowa do wsparcia prawego skrzydła 112. J.D.; przydzielony dywizji rejon zbiórki jest zajęty przez tyły dywizji stacjonarnych.

17.10.43 o 08,10 na rozkaz Heeresgruppe zatrzymano części dywizji kierowane przez XXXXVII. Pz.-Korps do dyspozycji Heeresgruppe; o 13,45 wstępna wiadomość korpusu, a o 14,00 rozkaz: części dywizji w rejonie XXXXVIII. Pz.-Korps mają być załadowane koleją do Alexandrija (stacje: Mironowka dla kołowych, Tempi dla czołgów), dywizja ma się zebrać w rejonie Alexandrija do dyspozycji AOK 8; załadunek i zbiórkę części pozostałych pod XXXXVII. Pz.-Korps prowadzi AOK 8. Panz.G.R.111 miał na 4 dni zluzować 20. Panz.Gren.Div. (10,25), ale o 11,05 korpus anulował.

18.10.43 marsz utrudniony całkowitym rozmoknięciem dróg; o 07,00 załadowany pociąg z częścią Panz.Pi.Btl.209; w Tempi załadunek II./Panz.Rgt.15 i I./Panz.A.R.119; Gef.Std. po południu w Mironowka; o 20,00 dopiero po usilnych prośbach przydzielono pociąg dla sztabu, załadunek zakończony przed północą.

19.10.43 o 01,00 odjazd sztabu; o 14,00 przybycie do Alexandrija, Gef.Std. Alexandrija-Ost. Dywizja podporządkowana XXXX. Panzerkorps (wraz z 6. Pz.-Div., SS-Panz.Gren.Div. „Totenkopf” i 376. J.D.), zbiera się w rejonie Protopopowka–Alexandrija i od 20.10.43 o 12,00 przejmuje odcinek zabezpieczający (od południowego skraju Krassnaja Nikolajewka do NE skraju Petrosagorje). Dotąd przybyły m.in. Stab i I./Panz.G.R.110 (bez 3. Kp.), II./Panz.A.R.119 (bez 4. Battr.), 3. i 4./Heer.Flak-Abt.277, Panz.Pi.Btl.209 (bez 1 kp.); Gruppe Henze, Div.-Sich.Abt. i Panz.Pi.Btl.209 podporządkowane tymczasowo 376. I.D.

19.10.43 wieczorem dywizja melduje korpusowi, że do planowanego na 21.10.43 ataku korpusu nie przybędą istotne siły bojowe; Panz.A.A.11 stoi gotowa do załadunku w Snamenka i ma szybko się załadować, a część „schlammbeweglich” dotrzeć lądem; 20.10.43 (08,45) Div. powtarza, że na 21.10.43 będą co najwyżej Aufkl.Abt., I./Panz.A.R.119 i reszta Panz.G.R.110, a Panz.G.R.111 i III./Panz.A.R.119 nie dotrą.